محمد جان نثاری؛ دانشجوی دکتری مدیریت استراتژیک دانشگاه تهران در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
1) صورتبندی مسئله: شعار برای آینده، غفلت از سرمایه امروز
از منظر سیاستگذاری، «جوانی جمعیت» وقتی معنی پیدا میکند که جوانِ امروز تحصیلکرده، شاغلِ مولد، امیدوار و ماندگار باشد؛ وگرنه افزایش موالید هم در بهترین حالت، یک «انباشت جمعیت» بدون «انباشت سرمایه انسانی» تولید میکند. در ایران، شواهد رسمی نشان میدهد همزمان با تأکید گفتمانی بر جوانی جمعیت، بخشی از جوانان با بیثباتی شغلی، نرخهای بالای بیکاری و مهاجرت روبهرو هستند.
2) نشانههای حرکت از «فرصت» به سمت «تهدید»
شاخصهای رسمی برای فهم روند جمعیتی کلیدیاند برای مثال کاهش و تثبیت باروری در سطح پایین: موسسه تحقیقات جمعیتی کشور اعلام کرده است که در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ نرخ باروری کل «در حدود ۱٫۶» تثبیت شده است (موسسه تحقیقات جمعیتی کشور، ۱۴۰۳). این نکته لازم به ذکر است که اگر «کیفیت سیاستهای بازار کار و حکمرانی اقتصادی» همزمان اصلاح نشود، ایران از فرصت امروز (جمعیت در سن کار) عبور میکند و با هزینههای فردا (پیری، فشار بر صندوقها و خدمات اجتماعی) روبهرو میشود.
3) هسته پارادوکس سیاستی: «فرزند بیاورید»، اما «جوانِ حاضر را جدی نمیگیریم»
پارادوکس دقیقاً این نیست که «جوان داریم و باروری پایین است» (این میتواند یک روند طبیعی در گذار جمعیتی باشد)، بلکه این است که وزن بیشتری به اهمیت کمّی موالید داده میشود تا افزایش بهرهوری و ماندگاری سرمایه انسانیِ موجود. وقتی جوانِ امروز با بیکاری دو رقمی و مسیر شغلی مبهم مواجه است (مرکز آمار ایران، ۱۴۰۲)، پیام ضمنی سیاست به خانوادهها این میشود: ریسک فرزندآوری بالاست، حتی اگر قانون و شعار خلافش را بگوید.
4) نقش دولت و شرکتهای دولتی: دو مأموریت همزمان، نه یکی به جای دیگری
اینجا دولت و شرکتهای دولتی (بهعنوان بزرگترین کارفرما/خریدار/سرمایهگذار نهادی) میتوانند نقطه چرخش باشند؛ به شرط اینکه «جوانی جمعیت» را فقط بسته تشویقی فرزندآوری نبینند.
الف) بهرهبرداری حداکثری از جمعیت جوان فعلی (موتورِ امروز):
طراحی مسیرهای شغلی واقعی برای جوانان: جذب مبتنی بر شایستگی و پروژههای مسئلهمحور در R&D و تحول دیجیتال. (این بخش مستقیماً به کاهش بیکاری جوانان گره میخورد.) تبدیل شرکتهای دولتی از «بدنه اداری» به «مدرسه مهارت و نوآوری»: برنامههای نظاممند برای ارتقای مهارت، گردش شغلی و میدان دادن به تیمهای جوان در پروژههای بهرهوری.
ب) حمایت مؤثر از فرزندآوری (سرمایهگذاری برای فردا):
اجرای دقیق و قابلاتکا کردن حمایتها (نه صرفاً اعلام آنها): قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» تکالیف و مشوقهای متعددی برای دولت پیشبینی کرده است (جمهوری اسلامی ایران، ۱۴۰۰). پیوند دادن سیاست خانواده با امنیت اقتصادی: اگر سیاست اشتغال، مسکن و خدمات مراقبت کودک همراستا نباشد، مشوقها اثر کوتاهمدت و محدود خواهند داشت؛ اگرچه روی کاغذ جذاب باشند (جمهوری اسلامی ایران، ۱۴۰۰).
جمعبندی
«جوانی جمعیت» یک پروژه موفق میشود اگر دولت بتواند دو کار را همزمان انجام دهد: (۱) جوانِ امروز را به نیروی مولدِ امیدوار تبدیل کند (کاهش بیکاری، مسیر شغلی، شایستهسالاری) و (۲) ریسک فرزندآوری را با سیاستهای قابل اتکا پایین بیاورد. اگر فقط دومی دیده شود و اولی رها بماند، نتیجهاش میتواند این باشد که کشور هم فرصت جمعیتی امروز را از دست بدهد و هم با تهدید جمعیتی فردا زودتر و سنگینتر روبهرو شود.
منابع
جمهوری اسلامی ایران. (۱۴۰۰). قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت (با اصلاحات و الحاقات بعدی).
سازمان ثبت احوال کشور. (۱۴۰۳). گزارش/داده ولادتهای ثبتشده سال ۱۴۰۲ (مرکز رصد جمعیت).
مرکز آمار ایران. (۱۴۰۲). چکیده نتایج طرح آمارگیری نیروی کار—پاییز ۱۴۰۲ (نرخ بیکاری جوانان ۱۵–۲۴ سال).
موسسه تحقیقات جمعیتی کشور. (۱۴۰۳). گزارش تحولات باروری و رشد طبیعی جمعیت (اشاره به تثبیت باروری حدود ۱٫۶ و رشد طبیعی حدود ۰٫۷٪ در سال ۱۴۰۲).
