محمد سپاهی پژوهشگر حوزه فضای مجازی در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
بیان مسئله
اگر سخن گفتن از جنگ و مذاکرات به مثابه صحبت از امروزِ ما و آیندۀ کوتاه مدت مقاومت فهم میشود، بی شک سخن از رهبری جدید بررسی آیندۀ بلند مدت ایران، جهان اسلام و مقاومت است. بدین منظور هر مسلمان، هر عضو از جامعۀ مقاومت و به خصوص مردم عراق و لبنان نسبت مشخصی با رهبر جمهوری اسلامی ایران و آیندۀ خود برقرار کرده اند. در ادامه به شرح و بررسی نگرش تشییع کنندگان عراقی و لبنانی به آیت الله سید مجتبی خامنه ای و شائبه ها و شایعات پیش آمده در این خصوص می پردازیم.
ابهام، غموض و امیدواری
در میان تشییع کنندگان عراقی و لبنانی رهبر شهید آن چیز که مشهود بود، نگرانی همراه با امیدی از اعماق دلهایشان بود. همانطور که در ایران احساس ابهام و نگرانی درخصوص جایگاه حساس رهبری در جمهوری اسلامی ایران مطرح بود، در جهان و جهان اسلام نیز بحث های داغی از روز اول جنگ و شهادت رهبری – که انسانی تعیین کننده در منطقه با آن جایگاه کلیدی در اذهان شیعیان، مسلمین و حتی غیر مسلمین بودند- در این خصوص به میان آمد. آن حسِ نا مطمئن بودن و شک درباره شهادت، ولی امر بودن ایشان و عدم تغییر سیستم حکومت ایران، همگی در روزهای ابتدایی جنگ ایران و آمریکا-اسرائیل در اذهان مردم جهان وجود داشته و دارد. با این وجود بعد از انتخاب ایشان به عنوان رهبر جدید و عبور موفقیت آمیز از جنگ و صدور پیامهای صریح از ایشان رفته رفته این ابهامات نیز برطرف شد. با این حال این ابهامات – هرچند کمتر- به واسطۀ عدم حضور ایشان در جامعه و رسانه همچنان مطرح است.
اما چونان دو یادداشت گذشته، ضمن بیان اشتراکات امت لبنان و عراق ، بیان تفاوت های اساسی نگرش ایشان ضروری می نماید. در ادامه به این تفاوتها در رویکرد ایشان را بیان میداریم.
عراق، در جستجوی شِبلِ شهیدِ حسینی[1]
پیروِ اقبال بسیار مردم عراق به ایران و نسبتدار دیدنِ آیندۀ خود با آیندۀ ایران اسلامی، تعیین راهبرِ آیندۀ جمهوری اسلامی ایران نیز برای عراقیان از جایگاه ویژه ای برخوردار است. در عراق ضمن وجود طرفداران و مقلدین فراوان برای رهبر شهید ، در عین حال ایشان مخالفین زیادی داشتند. مخالفینی که بعد از شهادت ایشان به پیروان سرسخت مسیر او بدل گشتند. حال نگرانی روز افزونی درمیان عراقیان درخصوص رویکرد رهبر جدید ایران وجود داشته و دارد.
به طور کلی رویکرد تشییع کنندگانِ عراقی به رهبر جدید ایران بر دو گونه است. بعضی او را به عنوان پسرِ سید علی خامنه ای قبول دارند و معتقدند راه او را ادامه خواهد داد.[2] و بعضی دیگر از روز اول اعلام ایشان به عنوان رهبر جدید انقلاب اسلامی، نگرانی های زیادی داشتند که با پیگیریِ پیام های ایشان و اتخاذ تصمیمات ایشان برطرف گردید. همچنین گروهی دیگر هستند که همچنان این ابهام را دارند و رهبری جدید را هنوز در حدِ رهبر شهید انقلاب اسلامی نمیدانند که البته این رویکرد در بین شیعیان و طرفداران ایران و مقاومت قائلِ فراوانی ندارد.
گروه اول مبتنی بر بافت اجتماعی عشیره ای عراق، قائلین زیادی در عراق دارد ومیتوان گفت گویۀ قالب همین است. گروه دوم نیز قائلینِ کمی نداشته است. چرا که قشر تحصیلکردۀ عراق صرفا با روابط خونی و نسبی دست به تحلیل نمیزند. بلکه در پیِ اقدام و تحلیلِ خاصی از ایشان هستند تا در عین بروز ویژگی های منحصر به فرد ایشان، دست به ارزشگذاری ثبات قدم ایشان در نسبت با رهبر شهید بزند. در مجموع در میان نگرش عراقیان، «تایید بعد از عمل» -به حیث کمیت- هیچ گاه جای «تایید بی چون و چرای نسبی» و خلیفه ای را نمیگیرد.
لبنان، در جستجوی میراث سید حسن و سید علی[3]
به دلیل تکثر فراوان جامعۀ لبنانی برای دقت کلام و جلوگیری از تعمیم ناقص، قید شیعیان و طرفداران لبنانیِ مقاومت و ایران، در تمام جملات زیر فرض گرفته میشود. در میان این گروه از جامعۀ لبنانی، با توجه به قیود مطرح شده، عملا جایی برای کسانی که به رهبر شهید و ولایت فقیه در ایران قائل نیستند باقی نمیگذارد. با این وجود سوژۀ لبنانیِ تحصیل کرده و فرهیخته، همواره در پی راستی آزمایی رهبر جدید در نسبت با اندیشۀ اسلام سیاسی ناب و پیش گامانِ شهید آن یعنی سید حسن نصرالله و آیت الله سید علی خامنه ای میباشد.
حال این سوژۀ فعال لبنانی دست به ارزیابی های اندیشگانی و ساختاری میزند. در این میان دیگر جملات مبتنی بر تقریر های پدر سالارانه و عشیره ای بیان نمیگردند و همه در پی تطبیق رهبر جدید با آن آرمانها هستند. طوری که احساس خود را درخصوص روزهای ابتدایی انتصاب ایشان به عنوان رهبر سوم ایران، این گونه بیان میکردند که «از موروثی شدن جمهوری اسلامی ایران ترسیدیم» و یا «نگران بودیم که مسیر انقلاب تان در مسیر دیگری قرار گیرد». با این حال احساسشان در این خصوص در زمان حاضر را با حسی توام از شادی و امیدواری بیان میکردند و اذعان میداشتند که با اینکه ایشان را نه دیده ایم و نه چیز زیادی از ایشان میدانیم، با دیدن و شنیدن پیامهای صریح، باصلابت و بی لکنتِ ایشان و اتخاذ تصمیمات حکومتی در حمایت از مقاومت و تداوم مسیر پیشین، کاملا به آینده امیدواریم و ایشان را بر حق و شایستۀ این جایگاه میدانیم.
جمع بندی و نتیجه گیری
برای پایان بندی این مرقومه، دو نکته حائز اهمیت است. نخست آنکه جامعۀ عراق مانند ایران بخش قابل توجهی از آن را مسلمانان و شیعیان تشکیل میدهند. البته این مسلمانیِ ایشان تناسب دقیقی با رویکرد سیاسی ایشان ندارد. چرا که عموما عراقیان مسلمان متولد میشوند. و اطلاعی از اندیشۀ ناب اسلام سیاسی ندارند. به همین جهت مشارکت کنندگان در تشییع و همچنین طرفداران ایران در عراق از گروه های مختلف تشکیل میشوندو قابلیت دسته بندی بیشتری در خصوص موضوع این یادداشت دارند. اما در لبنان عموم طرفداران مقاومت اقلیتِ شیعیانِ جنوب هستند که از رویکردِ اسلام سیاسی خاصی برخوردارند. در نتیجه با توجه به این نکات، با وجودِ تکثر زیاد در جامعۀ لبنانی، تکثر فراوانی در نگرش ایشان به رهبر جدید انقلاب دیده نمیشود.
و نکتۀ پایانی و حائز اهمیت که نشان از سرمایۀ روایی بالای جمهوری اسلامی در میان ایشان دارد، اشتیاق زیاد مصاحبه شوندگان به دیدن و یا شنیدن یک پیام صوتی-تصویری از رهبر جدید انقلاب اسلامی است. ایشان این پیامِ هرچند کوتاه را عامل اطمینان قلب از سلامتی ایشان و آیندۀ مقاومت میدانستند. بی شک همین پیام کوتاه توانایی فعال کردن ظرفیت های جدیدی از مسلمانان و دوستداران مقاومت در جهان را دارا است که قطعاً باید در نسبت سنجی با مصالح امنیتی مورد توجه قرار گیرد.
[1] شبل در عربی به معنای شیربچه میباشد که در ادبیات عاشورا به حضرت علی اکبر علیه السلام، فرزند رشید امام حسین علیه السلام اطلاق میشود. به دلیل استفاده پر شمار مصاحبه شوندگان از این لفظ برای توصیف رهبر جدید ایران، این تیتر برگزیده شده است.
[2] بار دیگر به یادداشت اول که به مفهوم پدر و روابط عشیره ای در عراق به صورت مفصل پرداخته است مراجعه کنید. بافت اجتماعی عراق بسیار به این رویکرد پدر-پسری و پذیرش با این نحو از صورت بندی ضریب میدهد.
[3] لفظ میراث در مقابل کلمۀ وراثت و موروثیت آمده است. که مشخصا اشاره به میراثی اندیشگانی در مقابل نگرشی نَسَبیِ بدون اندیشه دارد.
