غلامرضا نوری پژوهشگر حوزه زیارت و گردشگری در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
با توجه به شرایط جنگی ایران و آمریکا و تشدید تنشهای نظامی میان ایران و سرزمین های حاشیه خلیج فارس، هرگونه تصمیم برای اعزام زائران به بیت الله الحرام مستلزم بازنگری اساسی در سازوکارهای امنیتی، حقوقی و دیپلماتیک است. تجربه تلخ حوادث گذشته از جمله فاجعه منا، بازداشتهای سیاسی زائران در سالهای اخیر، و نیز اعلام صریح مقامات سعودی مبنی بر «حق اتخاذ اقدام نظامی» علیه ایران، ضرورت اخذ تضمینهای محکم و عملیاتی را پیش از هرگونه اعزام دوچندان کرده است.
در این شرایط، اقدامات زیر به عنوان حداقل الزامات برای حفظ امنیت جان و آزادی زائران ضروری به نظر میرسد:
یک: اخذ ضمانت مالی مستقیم از عربستان
کارآمدترین راه برای بازدارندگی و جبران خسارت احتمالی، دریافت وثیقه مالی مستقیم از دولت عربستان است. عربستان موظف است مبلغ قابل توجهی را به عنوان وثیقه، مستقیماً به حساب مشخصی در ایران واریز کند. این وثیقه در حساب مسدودی نزد بانک مرکزی ایران یا سازمان حج و زیارت نگهداری میشود.
در صورت هرگونه حادثه از قبیل بازداشت، گروگانگیری، ممانعت از خروج، تعرض فیزیکی، یا حوادث ساختگی مشابه فاجعه منا، ایران بدون نیاز به تشریفات قضایی در عربستان، مجاز به برداشت معادل خسارت از این وثیقه خواهد بود. بازگشت وثیقه تنها پس از بازگشت تمامی زائران و تأیید عدم وقوع حادثه امکانپذیر است.
دو: ایجاد تعهدنامه رسمی با نظارت بین المللی
دولت عربستان موظف است تعهدنامه رسمی و الزامآور بین المللی را امضا کند که در آن موارد زیر تضمین شود:
– تأمین امنیت کامل جان، مال و آزادی زائران ایرانی
– خودداری از هرگونه بازداشت، بازجویی اجباری، گروگانگیری یا ممانعت از خروج زائران
– تأمین امنیت مسیرهای هوایی و مسیر زمینی (صرفاً از طریق عراق)
– عدم طراحی یا همکاری در وقوع حوادث ساختگی
این تعهدنامه باید با امضای مقامات عالیرتبه دو کشور و در حضور یک ناظر بین المللی باشد. ناظر بین المللی مسئولیت پایش، مستندسازی و گزارش هرگونه نقض تعهد را بر عهده دارد.
سه: پالایش امنیتی زائران
به منظور پیشگیری از هرگونه بهانهجویی از سوی عربستان، لازم است فهرست زائران پیش از اعزام از نظر امنیتی پالایش شود. افراد زیر مشمول ممنوعیت اعزام هستند:
– فرماندهان و نیروهای شاخص سپاه پاسداران که نام آنها در لیستهای امنیتی عربستان یا متحدانش قرار دارد
– دیپلماتهای سابق یا فعال در سفارتخانهها که مواضع تند علیه عربستان یا مفتیهای سعودی داشتهاند
– افراد مشهوری که در رسانهها یا شبکههای اجتماعی علیه آمریکا، سرزمین های حاشیه خلیج فارس و همچنین عربستان، خاندان سعودی یا مفتیهای آنها موضعگیری کردهاند
– بازماندگان حادثه منا که شکایت حقوقی علیه عربستان ثبت کردهاند
چهار: امنیت زمینی و هوایی تحت نظارت مشترک
در صورت ادامه شرایط جنگ، مسیرهای هوایی و مسیر زمینی (صرفاً از طریق عراق) باید تحت نظارت مشترک ایران، عربستان و ناظر بین المللی قرار گیرد. هرگونه انحراف مسیر، تأخیر غیرمتعارف یا حادثه مشکوک باید بلافاصله ثبت و به ایران گزارش شود.
عربستان اخیراً حملات موشکی و هوایی را تجربه کرده و سامانههای پدافندی آن فعال شده است. در چنین فضایی، کوچکترین خطا در شناسایی یا هدفگیری میتواند جان زائران را به خطر بیندازد. بنابراین وجود سازوکاری برای تفکیک کاروانهای زائران از اهداف نظامی، ضرورتی انکارناپذیر است.
پنج: استفاده از ظرفیت کشورهای میانجی برای پیگیری مستمر
با توجه به اعلام آمادگی عربستان برای ادامه همکاری با ایران در امور حج ، میتوان از این فرصت برای فعالسازی یک سازوکار دیپلماتیک دائمی استفاده کرد. پیشنهاد میشود یک کمیته مشترک با حضور نمایندگان ایران، عربستان و یک کشور میانجی (که پیشتر در روابط دو طرف نقش مثبت داشته) تشکیل شود. این کمیته به صورت هفتگی وضعیت زائران را رصد کرده و هرگونه تخلف را فوری پیگیری کند.
شش: تدوین برنامه خروج اضطراری
در صورت تشدید ناگهانی درگیریها، باید برنامه خروج اضطراری برای زائران پیشبینی شود. این برنامه شامل موارد زیر است:
– پیشبینی مسیرهای جایگزین برای خروج زمینی از طریق عراق
– هماهنگی با کشور عراق برای پذیرش موقت زائران در صورت بسته شدن مرزها
– استقرار تیمهای واکنش سریع در سفارت ایران در ریاض و کنسولگریها در جده و مدینه
هفت: پوشش بیمهای جامع با پوشش ریسکهای جنگی
بیمهنامه زائران باید علاوه بر پوششهای معمول، ریسکهای ناشی از جنگ از جمله حملات هوایی، موشکی، پهپادی و نیز خطر بازداشت یا گروگانگیری را پوشش دهد. مبلغ بیمه باید به گونهای باشد که در صورت فوت یا آسیب جدی، جبران خسارت متناسب با شرایط جنگی باشد.
هشت: ممنوعیت هرگونه اقدام سیاسی یا تشریفاتی توسط زائران
با توجه به سابقه تنشهای سیاسی در ایام حج، لازم است به همه زائران آموزش داده شود که از هرگونه اقدام سیاسی، برگزاری تجمعات، حمل پلاکارد یا شعارهایی که ممکن است بهانه به دست دشمن بدهد، خودداری کنند. همچنین مسئولان کاروانها موظف به نظارت بر رفتار زائران و گزارش هرگونه تخلف هستند.
جمعبندی
بدون تحقق تضمینهای یاد شده، هرگونه اعزام زائران در شرایط جنگی فاقد وجاهت عقلانی و شرعی است. مقامات سعودی به صراحت اعلام کردهاند که «حق اتخاذ اقدام نظامی» را برای خود محفوظ میدانند و حملات اخیر نشان داده که منطقه در آستانه تشدید بیشتر تنشها قرار دارد. در چنین وضعیتی، سازمان حج و زیارت موظف است با همکاری وزارت امور خارجه و شورای عالی امنیت ملی، این بسته تضمینی را به صورت رسمی به عربستان ارائه دهد و تا حصول نتیجه قطعی و امضای تعهدنامه، از هرگونه اعزام خودداری کند. حفظ جان و آزادگی زائران ایرانی خط قرمز است.
