امین جمالی پژوهشگر حوزه اقتصاد در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:

ارزیابی میزان خسارت واردشده به حلقه‌های تأمین تجهیزات، مواد اولیه و زیرساخت‌های تولیدی در زنجیره ارزش، از الزامات اساسی مدیریت اقتصادی در شرایط جنگ و برنامه‌ریزی برای دوره پساجنگ به شمار می‌رود. انجام چنین ارزیابی‌ای مستلزم دسترسی به اطلاعات نسبتاً دقیق درباره ماهیت و شدت خسارت‌ها، جایگاه بخش‌های آسیب‌دیده در ساختار اقتصاد ملی و نیز ظرفیت فنی و نهادی برای بازسازی و احیای آن‌ها است. شناخت این مؤلفه‌ها امکان تصمیم‌گیری آگاهانه در خصوص اولویت‌بندی تخصیص منابع، مدیریت زیرساخت‌های حیاتی و اتخاذ تدابیر لازم برای حفظ پایداری زنجیره ارزش را فراهم می‌کند.

بر این اساس، در این بخش ابتدا ارتباطات ساختاری میان بخش‌های اصلی آسیب‌پذیر در جریان جنگ رمضان ۲۰۲۶ و نقش آن‌ها در زنجیره ارزش انرژی و صنعت مورد بررسی قرار می‌گیرد. سپس ظرفیت‌های موجود برای بازسازی و احیای فعالیت این بخش‌ها تحلیل شده و در ادامه، اولویت‌های سیاستی و مدیریتی برای کاهش پیامدهای اقتصادی و صنعتی ناشی از خسارات جنگ تبیین می‌شود.

با این حال، باید توجه داشت که به دلیل محدودیت دسترسی به اطلاعات دقیق درباره میزان خسارات واردشده و نیز ملاحظات امنیت اطلاعات در شرایط جنگی، داده‌های قابل اتکا در این زمینه به‌طور کامل در دسترس نیست. از این‌رو، چارچوب تحلیلی ارائه‌شده در این گزارش بر مبنای سناریوسازی و برآوردهای تحلیلی شکل گرفته است. بنابراین، نتایج و برآوردهای مطرح‌شده ماهیتی تقریبی داشته و لازم است در صورت انتشار داده‌های رسمی و دقیق، مورد بازبینی و به‌روزرسانی قرار گیرند.

بررسی خسارت‌های گازی و روابط صنایع آسیب پذیر:

«تولید از مخازن گازی» یکی از محورهای اصلی اقتصادی ایران است که در حوزه تامین اجتماعی و رفاه عمومی، زیرساخت انرژی و محصولات صادراتی و حتی قدرت بین المللی اثرگذاری بالایی دارد. آسیب دیدن مخازن گازی مانند این است که یک کشور، به‌جای تأمین بخشی از درآمد خود از طریق فروش منابع طبیعی، مجبور شود بخشی از درآمدش را تنها از فروش محصولات نهایی (که حاصل کار و تلاش نیروی انسانی است) به دست آورد. در چنین شرایطی، اگر تولید داخلی توان رقابت با محصولات مشابه خارجی را در بازارهای جهانی نداشته باشد، قدرت خرید خانوارها به شکل چشمگیری کاهش می‌یابد. در اقتصاد ایران، این کاهش قدرت خرید ممکن است خود را به صورت مالیات‌های سنگین یا تورم بالا نشان دهد و راهکاری که برای مردم باقی می‌ماند، صرفه‌جویی و قناعت سختگیرانه خواهد بود.

1       جریان گاز تولیدی در صنایع مختلف

طبق آمارهای سال ۲۰۲۴ میلادی، ایران سومین تولیدکننده گازطبیعی در دنیا است و دومین دارنده بزرگ ذخایر منابع طبیعی و دارای ۱۷ درصد سهم گاز جهانی است (OPEC,2025) را داراست. لذا ایران در مقایسه با سایر کشورهای جهان، به گاز دسترسی بالقوه بالاتری دارد.

مخازن گازی که شامل گاز طبیعی و میعانات گازی و مواد حاشیه‌ای دیگر مانند گوگرد، نمک، آب و غیره هستند، بعد از حفر چاه بر روی آن‌ها و استخراج مواد هیدروکربنی (گاز ترش و مرطوب) از مخزن به سطح زمین، در ابتدا گاز و میعانات گازی ترش و مرطوب از طریق لوله به پالایشگاه اولیه منتقل شده و معمولا گاز طبیعی شیرین و میعانات گازی و همچنین گوگرد و آب از هم تفکیک می‌شوند. بعد از پالایش اولیه، معمولا میعانات گازی به سمت پایانه‌های صادراتی یا سایر پالایشگاه‌های نفتی ارسال می‌شود.

به صورت اختصاصی مواد هیدروکربنی استخراجی از میدان نفتی پارس‌جنوبی، در پالایش اولیه در ساحل (حدود ۱۴ پالایشگاه پارس جنوبی در دو سایت عسلویه و کنگان) به گاز شیرین، اتان، LPG و میعانات گازی تفکیک می‌شود. گاز شیرین به شبکه سراسری تزریق شده و به مقصد تولید برق، پتروشیمی، صنایع، پایانه صادراتی و خانگی در سراسر کشور یا تزریق به میادین نفتی منتقل می‌شود. میعانات گازی نیز با خط لوله به سمت پالایشگاه‌های گازی یا نفتی خاص (پالایشگاه ستاره خلیج فارس یا پالایشگاه‌های کوچکتر) یا پتروشیمی‌های عسلویه منتقل می‌شود و به مواردی چون نفتا، LPG، بنزین و غیره تفکیک و پالایش می‌شوند. میعانات گازی به عنوان محصولات نفتی بسیار مرغوب قابلیت صادراتی بالایی دارند.

از منظر عددی پالایشگاه‌های پارس جنوبی تا سال ۱۴۰۲، به طور متوسط روزانه ۶۰۰ میلیون متر مکعب گاز طبیعی و ۷۰۰ هزار بشکه در روز میعانات گاز فرآوری می‌کردند؛ هرچند که ظرفیت اسمی معادل ۶۴۰ میلیون متر مکعب گاز و حدود ۱۰۰۰ هزار بشکه میعانات گازی است (مرکز مطالعات زنجیره ارزش (VCM، ۱۴۰۳). مبتنی بر ترازنامه هیدروکربنی کشور، مقاصد میعانات گازی این پالایشگاه به پالایشگاه‌های ستاره خلیج فارس، شیراز، لاوان و بندر عباس و حتی پتروشیمی نوری است و انتقالات گازی به سایر پتروشیمی و پالایشگاه‌ها شامل پتروشیمی بوشهر، پارس و کنگان و پتروپالایشگاه‌ها است (جهرمی، ۱۳۹۸: ۶۱؛ shana,2023). با توجه به ترازنامه انرژی کشور بر مبنای سال ۱۴۰۱، حدود ۷۰ درصد از گاز شبکه سراسری گاز کشور از مجتمع پالایشگاه گازی پارس جنوبی تامین می‌شود و ۷۰۰ هزاربشکه میعانات گازی به پالایشگاه‌های کشور تزریق می‌شود که معادل ۹۵ درصد کل میعانات گازی تولید شده است (امینی و همکاران، ۱۴۰۳). مطابق آخرین گزارش‌ها برای سال ۱۴۰۴، این مجتمع گازی ۴۵۰ هزار بشکه میعانات گازی به پالایشگاه خلیج فارس و  ۱۲۰ هزار بشکه به پتروشیمی نوری ارسال کرده است (بی‌نا، ۱۴۰۴ الف؛shana,2024; 2025) و با درنظر گرفتن مصارف اندک سایر پالایشگاه‌های شیراز، لاوان و بندرعباس از این مجتمع، مقدار باقی مانده به پایانه‌های صادراتی منتقل می‌شود.

از مجموع ۷۰ درصد گاز تزریقی مجمتع پالایشی پارس جنوبی به شبکه سراسری،  بخش‌های مختلفی از جمله بخش خانگی، تجاری و عمومی، صنعت، حمل و نقل، کشاورزی، مصارف غیر انرژي، مصارف بخش تولید انرژي (پالایشگاه ها) و تلفات انتقال و توزیع، نیروگاه‌های برق و صادرات استفاده می‌کنند. جدول زیر سهم دقیق حجمی و درصد مصرف هر بخش را از کل گاز طبیعی کشور در سال ۱۴۰۱ نشان می‌دهد:

منبع: بر گرفته از  نمودارجریان انرژی ۱۴۰۱ (دفتر برنامه ریزی کلان برق و انرژي، ۱۴۰۳)؛ واحد: معادل میلیون بشکه نفت خام در سال؛

البته مبتنی بر ترازنامه هیدروکربنی ۱۳۹۷، حدود ۳۴ درصد نیروگاه ها، ۳۰ درصد خانگی و تجاری، ۱۰.۶ درصد سایر صنایع غیر عمده، ۹.۲ درصد پتروشیمی ها، ۴.۵ درصد فولاد، ۳.۵ درصد پالایشگاه‌های نفت و تلمبه خانه‌ها، ۳ درصد سیمان، ۱.۳ کشاورزی و ۳.۸ درصد حمل و نقل از مجموعه گازهای استخراجی از میادین شامل گاز سبک، میعانات و میعانات گازی، اتان و گاز مایع مصرف می‌کنند که از این بین مصارف تنها گاز طبیعی شامل ۲۶ درصد خانگی، ۳۴ درصد نیروگاه، ۲۴ درصد صنایع کوچک و عمده، ۳ درصد خوراک پتروشیمی، ۴ درصد تجاری و خدمات، ۴ درصد حمل و نقل، ۳ درصد پالایشگاه نفت و تلمبه خانه‌ها، ۱ درصد کشاورزی می‌شود (شرکت بهینه سازی مصرف سوخت، ۱۴۰۱).

بهتر است برای تحلیل دقیقتر شرایط استخراج کشور ناظر به موضوع این یادداشت به بررسی دقیقتر برخی از فازهای پارس جنوبی پرداخته شود:

بر اساس داده‌های موجود، پالایشگاه دوم (فازهای ۲ و ۳) خوراک گاز ترش خود را از طریق دو سکوی سرچاهی مستقر در مخزن پارس جنوبی دریافت می‌دارد. حجم خوراک ورودی روزانه به این پالایشگاه معادل ۵۶ میلیون مترمکعب گاز ترش است که به‌صورت جریانی سه‌فازی شامل گاز، میعانات گازی و آب، توسط دو رشته خط لوله زیردریایی ۳۲ اینچ به طول تقریبی ۱۰۵ کیلومتر به تأسیسات ساحلی منتقل می‌شود. در فرآیند پالایش، پس از جداسازی و شیرین‌سازی، به‌طور میانگین روزانه حدود ۵۳.۳ میلیون مترمکعب گاز تصفیه‌شده تولید و از طریق یک خط لوله ۵۶ اینچ به شبکه سراسری گاز کشور تزریق می‌گردد. همچنین، ۸۰ هزار بشکه میعانات گازی تثبیت‌شده در واحدهای مربوطه، پس از ذخیره‌سازی به مقصد صادرات ارسال می‌شود. محصول جانبی دیگر، گوگرد حاصل از بازیافت H₂S است که با نرخ ۴۰۰ تن در روز دانه‌بندی شده و از طریق کامیون به انبار مکانیزه گوگرد منتقل می‌گردد.

پالایشگاه سوم (فازهای ۴ و ۵) نیز ساختاری مشابه در دریافت خوراک دارد و روزانه ۵۶.۵ میلیون مترمکعب گاز ترش را از مخزن مشترک پارس جنوبی توسط دو خط لوله ۳۲ اینچ زیردریایی به‌طول ۱۰۰ کیلومتر به ساحل دریافت می‌نماید. این پالایشگاه علاوه بر گاز شیرین و میعانات گازی، مجهز به واحدهای استخراج مایعات گازی است. در بخش گاز، روزانه ۵۰ میلیون مترمکعب گاز تصفیه‌شده وارد شبکه سراسری می‌گردد و ۷۷ هزار بشکه میعانات گازی تثبیت‌شده برای صادرات ارسال می‌شود. در بخش محصولات ویژه، روزانه ۲۶۰۰ تن اتان به‌عنوان خوراک از طریق خط لوله اختصاصی به پتروشیمی جم ارسال می‌گردد. همچنین، ۲۰۰۰ تن پروپان و ۱۲۰۰ تن بوتان (مجموعاً ۳۲۰۰ تن گاز مایع LPG) تولید و پس از ذخیره‌سازی در مخازن، از طریق خط لوله به ایستگاه اندازه‌گیری و نهایتاً بارانداز برای صادرات منتقل می‌شود. میزان گوگرد دانه‌بندی‌شده تولیدی این پالایشگاه نیز ۴۰۰ تن در روز گزارش شده است.

پالایشگاه چهارم (فازهای ۶، ۷ و ۸) با ظرفیت طراحی بالاتر، خوراک گاز ترش را از سه سکوی مستقل سرچاهی SPD7، SPD8 و SPD9 (هر یک با ۱۰ چاه) از طریق سه خط لوله ۳۲ اینچ زیردریایی به‌طول ۱۰۵ کیلومتر دریافت می‌نماید. بر اساس طراحی اولیه، مجموع خوراک برداشتی روزانه ۱۱۰ میلیون مترمکعب گاز ترش بوده است. محصول اصلی این پالایشگاه در طراحی اولیه، ۱۰۴ میلیون مترمکعب گاز ترش خشک بود که توسط خط لوله پنجم سراسری (IGAT5) به طول ۵۱۶ کیلومتر به میدان نفتی آغاجاری جهت تزریق و ازدیاد برداشت ارسال می‌شد. با احداث واحدهای شیرین‌سازی در ضلع شرقی پالایشگاه، ظرفیت شیرین‌سازی گاز جهت تزریق به شبکه سراسری فراهم گردید. سایر محصولات شامل ۱۷۰ هزار بشکه میعانات گازی و ۵۰۰۰ تن گاز مایع (LPG) در روز است و با بهره‌برداری از واحدهای بازیافت گوگرد، گوگرد نیز تولید می‌گردد (شانا، ۱۳۹۳)[1].

به عبارت دیگر، برآیند‌ها حاکی از این است گاز طبیعی فراوری شده از فازهای ۲ تا ۵ به شبکه سراسری متصل بوده و حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب می‌شود. گاز طبیعی مربوط به فازهای ۶ الی ۸ نیز به میدان آغاجاری ارسال یا به صورت محدود به شبکه سراسری منتقل می‌شود. میزان ظرفیت شیرین سازی گاز خشک پالایشگاه چهارم (فاز ۶، ۷ و ۸) در منابع به صورت متغیر آمده است که احتمال و امکان جابه جایی بین تزریق گاز میدان و ارسال گاز به شبکه سراسری را می‌رساند و تخمین ارسال گاز شیرین به دوجهت ایجاد واحد‌های شیرین سازی در کنار این پالایشگاه معادل ۱۱۰ میلیون متر مکعب یا به جهت انتقال گاز ترش و خشک این پالایشگاه به پالایشگاه‌های ۱ و ۹ و پالایشگاه جم معادل حدود ۶۶  میلیون متر مکعب، امکان ارسال به شبکه سراسری وجود دارد. در مجموع حداکثر امکان تزریق به شبکه سراسری حدود ۲۱۰ تا ۲۳۰ است.

همچنین طبق گزارش‌های رسمی حدود ۱۵۷ هزار بشکه میعانات گازی در روز -بدست آمده از فازهای ۲ تا ۵ به صورت اسمی- برای صادرات فرآوری، ذخیره و ارسال می‌شوند، همچنین حدود ۱۷۰ هزار بشکه میعانات گازی در روز برای فازهای ۶ الی ۸ ، به سمت پایانه‌های صادراتی ارسال می‌شود. سایر محصولات این سه فاز که شامل روزانه ۲۶۰۰ تن اتان به پتروشیمی جم از مبدا پالایشگاه سوم (فاز ۴ و ۵) و ۳۲۰۰ تن گاز مایع (بوتان و پروپان) برای صادرات منتقل می‌شود. همچنین ۵۰۰۰ تن گاز مایع حاصل از فازهای ۶ و ۷و ۸  همین طریق را طی می‌کند.

علت اصلی این ساختار صادراتی مربوط به تاریخ و مسیر توسعه پایین دستی و بالادستی نفت و گاز است. در حوزه میعانات گازی در کشور، حدود ۹۵ درصد از میعانات گازی کشور را پارس جنوبی تامین می‌کند که از تولیدات پارس جنوبی تنها حدود ۶۰۰ هزار بشکه در پالایشگاه‌ها مصرف می‌شود که شامل ۴۵۰ هزار بشکه مصرف پالایشگاه خلیج فارس از سایر فازهای پارس جنوبی و ۱۱۰ الی ۱۲۰ هزار بشکه مصرف پتروشیمی نوری (ناظر به فازهای ۱ تا ۵) و حدود ۲۵ هزار بشکه مصرف پالایشگاه لاوان (بی‌نا، ۱۴۰۳) و ۲۱ هزار بشکه به صورت حمل کشتی به پالایشگاه بندرعباس (بی‌نا، ۱۴۰۴ ب) ارسال می‌شود؛ ما بقی به صادرات تعلق می‌گیرد. به این علت که حمل جاده ای میعانات گازی به صرفه نیست و خطوط لوله ای گسترده ای در انتقال میعانات گازی و نفتی از مناطق خشکی به پایانه‌های صادراتی دریایی وجود ندارد، می‌توان ادعا کرد که در بین فازهای ۱ تا ۸ که برای صادرات برنامه ریزی شده‌اند پتروشیمی نوری بیشتر مصرف را به لحاظ تاریخ تاسیس و مبدا خوراک از این فازها داشته است و بعد از تامین نیاز داخل، مابقی ارسال می‌شود. در این بین ظرفیت ۳۰۰ هزار بشکه خط لوله گوره-جاسک بیشتر به نفت خام جهت تامین خوراک پالایشگاه نفتی تخصیص داده می‌شود.

مبتنی بر پیش فرض‌های مختلف -خصوصا محرمانه بودن میزان تولید و صادرات میعانات گازی – تخمین این یادداشت بر این است که در بهترین سناریو، ۵۰ درصد از تولیدات میعانات گازی فازهای ۲ الی ۸ به مصرف داخل و مابقی به صادرات تعلق گرفته‌اند و در بدترین سناریو، همه تولیدات میعانات گازی جهت تامین نیازهای داخل کشور تخصیص داده شده‌اند. کل تولیدات میعانات گازی این فازها معادل ۳۰ درصد از کل میعانات گازی کشور است.

2       آسیب‌های وارده به تولید گاز کشور

تحلیل اثرات تهاجم‌های هدفمند نظامی بر شریان‌های حیاتی تولید هیدروکربور نشان می‌دهد، اصابت موشک‌های دشمن به تاسیسات عسلویه منجر به خروج اضطراری فازهای ۳، ۴، ۵ و ۶ پارس جنوبی از مدار فرآورش گردید. ارزیابی‌های فنی پس از حادثه حاکی از خسارات فیزیکی و فرآیندی عمیق در تجهیزات خشکی پالایشگاه‌های دوم، سوم و چهارم مجتمع گاز پارس جنوبی و مجتمع‌های پتروشیمی همجوار داشت. در این میان، پالایشگاه سوم (پشتیبان فازهای ۴ و ۵) به دلیل تخریب و حریق در واحدهای شیرین‌سازی با خروج کامل از مدار فرآورش مواجه شد و بخشی از پالایشگاه چهارم ناظر به فاز ۶ نیز آسیب‌های جدی در خطوط ارتباطی و هدرهای مشترک گاز ترش متحمل گردید. هم‌زمان در بخش صنایع پایین‌دستی، مجتمع‌های پتروشیمی عسلویه از جمله پتروشیمی پارس با تخریب سیستم‌های انتقال خوراک و آسیب‌های سازه‌ای در بخش‌های تفکیک و برج‌ها روبرو شدند که کل زنجیره تامین هیدروکربوری فازهای ۳و  ۴ و ۵ و ۶  را دچار اختلال عملکردی ساخت و به نظر می‌رسد فازهای ۲ و ۷ و ۸ را نیز درگیر کرده باشد.

به عبارت دیگر پالایشگاه‌های دوم (فاز ۲ و ۳)، سوم (۴ و ۵) و چهارم (۶، ۷ و ۸) دچار آسیب جدی شدند که منجر به توقف تولید در فازهای متناظر شده است که معادل ۲۳۰ میلیون متر مکعب گاز طبیعی در روز هستند؛ هر چند برآورد‌ها و گزارش‌ها حاکی از حذف همین مقدار گاز طبیعی بخاطر آسیب به فازهای ۳ و ۴ و ۵ و ۶ است و تنها بخش‌های پالایشگاهی دوم و چهارم ناظر به فاز ۳ و ۶ آسیب دیده‌اند. از مجموع سکوهای این فازها، ۳ سکو تا ۱۰ خرداد ۱۴۰۵ وارد تولید شدند. به عبارت دقیقتر مبتنی بر گزارش‌های واصله (هر چند باید تبیین شود مجموع گازهای استخراجی از فازهای ۳ و ۴و ۵و ۶ طبق آمار اسمی، به ۲۳۰ میلیون مترمکعب نمی رسد ولی) با فرض قبول این رقم کاهش تولید گاز، حدود ۸۰ میلیون متر مکعب آن به زودی به تولید برخواهد گشت؛ بازسازی کامل این پالایشگاه‌ها به صورت عادی تا دو سال طول می‌کشد، هرچند که با ابتکارعمل و حرکت جهادی نیروی‌های بومی شرکت‌های داخلی، فرایند احیای پالایشگاه‌ها شروع شده و برای مثال آواربرداری و ایمن سازی پالایشگاه فاز ۴ و ۵ تا حدود ۹۰ درصد انجام شده است و بعداز تکمیل این مرحله، بازسازی شروع می‌شود (تسنیم، ۱۴۰۵الف، ۱۴۰۵ب؛ ج، ۱۴۰۵) که احتمالا یک سال طول خواهد کشید.

بنابر این ناظر به اخبار منتشره و همچنین ارزیابی ناشی از زیرساخت‌های بالادستی نفت و گاز، حدود ۱۵۰ میلیون متر مکعب گاز شیرین تزریقی به شبکه سراسری تا اطلاع ثانوی (حدود یک یا دو سال) حذف شده است که مصارف تزریق به میدان آغاجاری و شبکه سراسری را تامین می‌کرده است. همچنین حدود ۱۴۰ هزار بشکه میعانات گازی نیز دچار اختلال شده است که در بدترین سناریو همگی صرف مصارف داخلی و در بهترین سناریو تنها بخش صادراتی را درگیر کرده است.

3       تراز مصرف و تولید در شرایط خسارت‌های وارده

مصرف ناظر به گاز و میعانات گازی، اتان و گاز مایع (پروپان و بوتان) و همچنین گوگرد و موارد جزئی دیگر در کشور به صورت محدود در بخش قبل ذکر شد. آنچه اهمیت بیشتری دارد حجم ناترازی دراین بین است که می‌تواند باعث بروز بیشتر بحران کمبود یا افزایش قیمت‌ها بخاطر خسارت‌های جنگ شود. به صورت کلی ناترازی قابل توجهی نسبت به تولید و مصرف گاز و همچنین سایر سوخت‌ها از سالهای قبل وجود دارد. به دلیل افزایش شدید مصرف گاز از سمت خانوار در زمستان و عدم توسعه در میادین گازی، تولید کمتر از گاز در پیک مصرف شناسایی شده و برای مدیریت شرایط، گاز تحویلی به صنایع و تزریق به میادین متوقف شده و به مصارف خانوار تخصیص داده می‌شود (نصیری‌اقدم، ۱۴۰۵). همچنین در میعانات گازی نیز به دو جهت ناترازی وجود دارد. اولا ظرفیت پالایشی کشور کمتر از ظرفیت استخراج میعانات گازی کشور است و ثانیا مصرف همواره فزاینده است که منجر به واردات سوخت می‌شود.

طبق آمار، میزان کسری بنزین در سال ۱۴۰۴ حدود ۲۰ الی ۱۵ میلیون لیتر در روز برآورد شده است (شانا، ۱۴۰۴ الف و ب). این رقم با توجه به شرایط جنگی کشور در ایام نوروز و تا تیرماه می‌توانست تراز مثبت را در پی داشته باشد که منجر به صادرات بیشتر و کسب درآمد بیشتر در کشور شود. همچنین لازم به ذکر است که برخی از مخازن ذخیره سازی نفت و سوخت در کشور مورد اصابت قرار گرفته است که در ناترازی در زمان پیک مصرف می‌تواند موثر باشد. با این پیشفرض که مصرف بنزین کاهش پیدا نکرده باشد و ذخایر سوخت بازسازی و به حالت اولیه برگشته و حداقل در تامین سوخت مشکلی نداشته باشند، کسری در حدود ۱۵ میلیون لیتر در روز در نظر گرفته می‌شود که از واردات باید تامین شود.

در حوزه گازی نیز مجموعه مصرف خانوار و تجاری و عمومی در ۸ فصل گرم سال ۱۴۰۴ به صورت میانگین حدود ۳۰۰ میلیون متر مکعب برآورد شده است[2] که معادل ۳۴.۳۵ درصد گاز تحویلی به شبکه سراسری است و معمولا گاز در این فصول دچار کسری نمی شود ولی در فصول سرد سال این رقم حدود ۶۰۰ میلیون متر مکعب شده است و در بخش خانگی تا حدود۶۹۰ نیز می‌رسد که معادل ۷۹ درصد گاز تحویلی (۸۷۰ میلیون متر مکعب)  به شبکه سراسری بوده است (شانا، ۱۴۰۵). به صورت اختصاصی تنها بخش خانوار در فصل گرم سال حدود ۱۸۰ میلیون متر مکعب گاز در روز مصرف می‌کنند ولی همین بخش در فصل سرد سال روزانه به ۳۵۰ میلیون متر مکعب می‌رسد[3] (طهرانی، ۱۴۰۵).

لذاست که در فصول سرد سال که مصرف بخش خانگی بیش از دو برابر و بخش خانگی تجاری و عمومی به حدود ۶۰۰ میلیون متر مکعب می‌رسد، ناترازی به وجود آمده حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب است که با استفاده از ۳ درصد از سمت مخازن طبیعی ذخیره سازی گاز (صابری و همکاران، ۱۴۰۲)، متوقف کردن تزریق به میادین، جایگزین کردن سوخت مایع به جای گاز به نیروگاه‌های برق، قطع گاز صنایع بزرگ و عمده و پتروشیمی‌ها ناترازی پوشش داده می‌شود (نصیری اقدم، ۱۴۰۵). این میزان در حدود ۲۲۰ میلیون متر مکعب در برخی منابع بیان شده است (صابری و همکاران، ۱۴۰۲).

جمع بندی

بر اساس اطلاعات موجود در بخش تقاضا، کسری ۳۰۰ میلیون مترمکعبی از سال‌های گذشته بوجود داشته که این کمبود از طریق کاهش مصرف در سایر بخش‌های اقتصادی و نیز مدیریت مصرف جبران می‌شده است. از این بین کاهش پایدار تقاضا از سمت صنایع فولاد مبارکه اصفهان، برخی پتروشیمی‌های گازی و کاهش تولید صنایع نیز بخاطر شرایط جنگی به وجود آمده است[4].

همچنین ایران با اعلام توقف صادرات به ترکیه و عراق بخشی از تقاضا را حذف کرده است. به عبارت دیگر، توقف صادرات گاز به ترکیه و عراق، به‌طور میانگین روزانه معادل ۳۰ میلیون مترمکعب بوده است[5] (The New Arab, 2026; Türkiye Today, 2026; WANA News, 2025)، که خود به کاهش فشار تقاضا بر شبکه کمک کرده است. اما در سمت عرضه، کاهشی به میزان ۱۵۰ میلیون مترمکعب از میدان پارس جنوبی پیش‌بینی می‌شود (با این فرض که ۸۰ میلیون مترمکعب از وعده‌های داده‌شده محقق شود).

به نظر می‌رسد کشور حدود ۱۱۰ میلیون متر مکعب در فصل سرد سال معادل ۱۳ درصد کسری مازاد گاز طبیعی و قابل جبران از طریق سایر سوخت‌ها مانند گاز مایع) داشته باشد که اگر پیش فرض فشار بر بخش خانگی، تجاری و عمومی باشد، این رقم به حدود ۱۸.۵ درصد خواهد رسید[6]. سوخت‌های مایع نیز مانند گزوئیل و بنزین به تناسب نیاز داخل خسارت قابل توجهی ندیده است؛ با توجه به حذف ۱۴۰ هزار بشکه میعانات گازی از خوراک پالایشگاهی کشور (در بدترین سناریو) می‌توان انتظار داشت[7] معادل ۷.۶ میلیون لیتر بنزین و ۲.۲ میلیون لیتر گازوئیل در روز کسری به وجود بیاید. البته در صورتی که بهترین سناریو در نظر گرفته شود این کسری (بخاطر جنگ) وجود نخواهد داشت.

اگر بهترین سناریو درنظر گرفته شود عملا میزان کسری در تابستان صفر و در زمستان امکان جایگزینی گاز تزریقی به میادین به جای تزریق به شبکه سراسری وجود نخواهد داشت که این میزان را می‌توان با صرفه‌جویی و کاهش مصرف تا حدودی جبران کرد. همچنین به دلیل کاهش مصارف سوخت در ماه‌های اولیه سال ۱۴۰۵ به نظر می‌رسد امکان بازیابی سوخت‌های مایع حذف شده از طریق ذخیره سازی یا درصورت عدم امکان ذخیره سازی، فروش در زمان مازاد و واردات در زمان کسری بنزین و گازوئیل وجود داشته باشد.

منابع:

• امینی، فیروزه. صابر فتاحی، لیدا. سلیمانپور، پانته‌آ. قائمی، مهتاب. اسکندریون، بابک. گودرزی‌راد، رضا و خلیل کاظمی. (۱۴۰۳). ترازنامه انرژی سال ۱۴۰۱. تهران: معاونت برق و انرژی دفتر برنامه ریزی و اقتصاد کلان برق و انرژي.
• بی‌نا. (۱۴۰۳). گزارش تفسیری مدیریت سال مالی منتهی به ۳۰/۱۲/۱۴۰۳. شرکت پالایش نفت لاوان (سهامی عام). تهران: بورس اوراق بهادار (کدال).
• بی‌نا. (۱۴۰۴) الف. گزارش تفسیری مدیریت سال مالی منتهی به ۲۹ اسفند ۱۴۰۴. شرکت پتروشیمی نوری (سهامی عام). تهران: سازمان بورس اوراق بهادار (کدال).
• بی‌نا. (۱۴۰۴) ب. گزارش تفسیری مدیریت سال مالی منتهی به ۲۹ اسفند ۱۴۰۴. شرکت پالایش نفت بندرعباس (سهامی عام). تهران: سازمان بورس اوراق بهادار (کدال).
• تسنیم. (۱۴۰۵) الف. احیای پالایشگاه سوم پارس جنوبی/پیشرفت ۹۰ درصدی در آواربرداری، ۲۶ خرداد ۱۴۰۵.خبرگزاری تسنیم. کدخبر: https://tasnimnews.ir/3618402
• تسنیم. (۱۴۰۵) الف. تولید گاز سه سکوی پارس جنوبی از سر گرفته شد، ۱۰ خرداد ۱۴۰۵.خبرگزاری تسنیم. کدخبر: https://tasnimnews.ir/3605025
• تسنیم. (۱۴۰۵) ب. حمله به پارس جنوبی 230 میلیون مترمکعب از ظرفیت گاز کشور را کاهش داد، ۲۶ خرداد ۱۴۰۵.خبرگزاری تسنیم. کدخبر: https://tasnimnews.ir/3618409
• خدابنده جهرمی، مریم. (۱۳۹۸). ترازنامه هیدروکربوری کشور سال ۱۳۹۶. تهران: معاونت برنامه‌ریزی وزارت نفت.
• دفتر برنامه ریزی کلان برق و انرژي. (۱۴۰۳). نمودار جریان انرژي ۱۴۰۱. تهران: معاونت برق و انرژي وزارت نیرو (دفتر برنامه ریزی کلان برق و انرژي). https://B2n.ir/sr1611 .
• سازمان حسابرسی. (۱۴۰۲). گزارش حسابرس مستقل و بازرس قانونی شرکت نفت ستاره خلیج فارس (سهامی عام) به انضمام صورت‌های مالی سال مالی منتهی به ۲۹ اسفند ۱۴۰۲. تهران: سازمان بورس اوراق بهادار (کدال).
• شانا (۱۴۰۵) الف. نبض مصرف گاز در دی ۱۴۰۴/ مصرف بیش از ۱۹ میلیارد متر مکعب در یک ماه. شبکه اطلاع رسانی نفت و انرژي. کد خبر: ۱۴۶۱۹۷۴. shana.ir/news/1461974/.
• شانا. (۱۳۹۳). توسعه فاز‌های پارس جنوبی از صفر تا صد. شبکه اطلاع رسانی نفت و گاز (شانا)، کدخبر: ۲۳۰۴۸۵. shana.ir/news/230485/ .
• شانا. (۱۴۰۴) الف. مصرف ۴۰ درصد بنزین کشور در ۵ استان کشور. شبکه اطلاع رسانی نفت و انرژي، ۱۳ مهر ۱۴۰۴. کدخبر: ۶۶۵۰۳۴. shana.ir/news/665034/.
• شانا. (۱۴۰۴) ب. مصرف بنزین به بیش از ۱۵۰ میلیون لیتر رسید. شبکه اطلاع رسانی نفت و انرژي، ۱۳ فروردین ۱۴۰۴. کدخبر: ۶۵۶۱۷۹. shana.ir/news/656179/.
• شرکت بهینه سازی مصرف سوخت. (۱۴۰۱). اطلاعات مصرف گاز. تهران: شرکت ملی نفت (شرکت بهینه سازی مصرف سوخت). https://ifco.ir/images/1401/Library1401/2.pdf .
• صابری، علی. ظفریان، حبیب اله و صادق رحیمی‌نژاد. (۱۴۰۲). مسائل راهبردی بخش انرژی در برنامه هفتم توسعه-ذخیره‌سازی طبیعی. مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. شماره مسلسل: ۱۸۹۵۰.
• طهرانی، فرزانه. (۱۴۰۵). صرفه‌جویی گاز تنها راه حل عبور از زمستان نیست. شبکه اطلاع رسانی نفت و انرژی. کد خبر: ۲۰۷۳۷۲۸. shana.ir/news/2073728/.
• مرکز مطالعات زنجیره ارزش (VCM). (۱۴۰۳). شرکت مجتمع گازی پارس جنوبی (SPGC). مرکز مطالعات زنجیره ارزش، https://www.vcmstudy.ir/?p=14739 .
• نصیری‌اقدم، علی. (۱۴۰۵). بررسی تاثیرات جنگ رمضان بر انرژي کشور، مصاحبه با احسان گنجی. رایحه اقتصاد (آپارات). https://www.aparat.com/v/opg00bs .
• واحد M&V شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت. (۱۳۹۹). خلاصه آمار و اطلاعات کاربردی انرژي مبتنی بر ترازنامه انرژی کشور. تهران: شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت شرکت ملی نفت ایران.
• (2023). South Pars Condensate Output at 700kb/d. Shana News Agency, News ID: 468179. https://en.shana.ir/news/468179/.
• (2024). SPGC daily injection of sweet gas into national network stands at 585 mcm. Shana News Agency, News ID: 651364. https://en.shana.ir/news/651364/.
• (2025). 135m barrels of gas condensates sent to Persian Gulf Star Refinery. Shana News Agency, News ID: 655013. https://en.shana.ir/news/655013/.
• Organization of the Petroleum Exporting Countries. (2025). OPEC annual statistical bulletin 2025 (60th ed.). https://publications.opec.org/asb.
• WANA News. (2025, December 23). Iran halts gas exports to Iraq. WANA (West Asia News Agency). https://wanaen.com/iran-halts-gas-exports-to-iraq/
• Türkiye Today. (2026, March 24). Iran halts natural gas exports to Türkiye after South Pars strike: Report. Türkiye Today. https://www.turkiyetoday.com/business/iran-halts-natural-gas-exports-to-turkiye-after-south-pars-strike-report-3216820
• The New Arab. (2026, June 23). Iraq’s gas imports Iran halted due war. The New Arab. https://www.newarab.com/news/iraqs-gas-imports-iran-halted-due-war

[1] همراه با جمع بندی پژوهشگر از مجموعه اخبار به روزرسانی وضعیت میدان پارس جنوبی

[2] فیلم سلسله نشست‌های تخصصی «پیامدهای اقتصادی جنگ در سطح ملی، منطقه ای و جهانی» با حضور دکتر یدالله سبوحی و دکتر علی وطنی در اندیشکده پول و ارز در تاریخ ۲ خرداد ۱۴۰۵ https://www.aparat.com/v/gxnw5ps.

[3] با این ارقام و سطح مصرف سایر بخش‌ها و با توجه به حدود تولید ۸۷۰ میلیون متر مکعب گاز طبیعی، می‌توان تخمین زد احتمالا در فصول گرم سال حدود ۱۰۰ میلیون متر مکعب به مخازن نفتی یا مخازن ذخیره‌سازی گاز تزریق شده و حدود ۳۰  میلیون متر مکعب گاز صادر شده است و موارد جزئی دیگری مانند اتلاف یا مصرف موتورخانه و غیره نیز وجود دارد.

[4] که شاید آن را بتوان برای ذخیره سازی در فصل گرم سال و تزریق به میادین درنظر گرفت یا اینکه  در نظر گرفت که میزان سوخت مایع تحویلی به این بخش‌ها در فصل زمستان آزاد می‌شود.

[5] همراه با جمع بندی پژوهشگر؛ باید توجه داشت که به صورت کلی در فصول گرم، مجموع صادرات گاز ایران به این دو کشور روزانه بین ۲۵ تا ۵۰ میلیون مترمکعب است که عمده آن سهم عراق برای مصارف نیروگاهی (۲۵ تا ۳۵) و بخش کمی سهم ترکیه به علت کاهش تقاضا (۰ تا ۱۵) می‌شود. در فصول سرد، به دلیل کسری شدید گاز در شبکه داخلی ایران، مجموع پمپاژ روزانه به ۱۵ تا ۴۳ میلیون مترمکعب کاهش یافته که سهم ترکیه ۱۵ تا ۲۸ و سهم عراق به دلیل اولویت‌بخشی ایران به بخش خانگی به ۰ تا ۱۵ م.م.م محدود می‌گردد.

[6] برگرفته از مجموعه از اخبار و گزارش‌ها شامل «ناترازی گاز به ۱۰۰ میلیون متر مکعب رسید/ بدهی ۸ میلیارد یورویی عراق به ایران» از خبرگزاری خط انرژی در تاریخ ۱۴۰۲ در لینک (https://B2n.ir/jk2526 )؛ گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس اثر محمد رجبعلی و همکاران (۱۴۰۵) تحت عنوان «تحلیل الگوی مصرف گاز طبیعی در بخش خانگی بر اساس دهک‌های اقتصادی» با شماره مسلسل ۲۱۵۳۹؛ گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس اثر صابری و همکاران (۱۴۰۲) تحت عنوان «مسائل راهبردی بخش انرژی در برنامه هفتم توسعه-ذخیره‌سازی گازطبیعی» با شماره مسلسل ۱۸۹۵۰ و همجننی ترازنامه انرژی کشور و ترازنامه هیدروکربنی کشور و سایر منابع.

[7] ۱۴۰ میلیون بشکه معادل ۳۱ درصد کاهش در خوراک پالایشگاه خلیج فارس است. پالایشگاه خلیج فارس دارای ۶۶ درصد محصول بنزین و ۱۸ درصد گازوئیل  کشور است و از مجموع خوراک این پالایشگاه ۶۱ درصد بنزین و ۱۷.۳ درصد گازوئیل تولید می‌شود (سازمان حسابرسی، ۱۴۰۲ الف). با توجه به این آمارها می‌توان نتیجه گرفت که حدود ۲۰ درصد یعنی معادل ۷.۶ میلیون لیتر بنزین و ۲.۲ میلیون لیتر گازوئیل در روز از تولیدات کم خواهد بود.