
دکتر محمد کرمینیا پژوهشگر فلسفه در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
گرهگاه نخست: چرا امروز باید از «سیاست قبح» بپرسیم؟
تصور کنید در میانه یک میدان شلوغ ایستادهاید و ناگهان انگشت اتهام هزاران نفر به سوی شما نشانه میرود، بیآنکه کلامی بر زبان آورده باشید یا حتی بدانید جرمتان چیست. در جهان امروز، این میدان نه یک چهارراه فیزیکی در شهر و نه محکمهای با حضور قاضی و هیئت منصفه، بلکه تایملاین شبکههای اجتماعی است. جایی که در آن، دادگاهها در کسری از ثانیه تشکیل میشوند، کیفرخواستها در قالب چند کاراکتر صادر میگردند و حکم اعدام شخصیتی و اخلاقی افراد، پیش از هرگونه دفاعی به اجرا درمیآید. اما مسئلهای که ذهن هر متفکر، فیلسوف اخلاق و مشاهدهگر دقیقی را در شرایط کنونی به خود مشغول میکند، صرفاً وجود خشونت کلامی، پرخاشگری دیجیتال یا قطبیشدن جامعه در فضای مجازی نیست؛ اینها تنها عوارض سطحی، روبنایی و نشانههای یک بیماری عمیقتر در کالبد معرفتی جامعه ما هستند.
گره اصلی و مسئله بنیادین اینجاست: چگونه در لحظات بحرانی و سرنوشتساز تاریخی، «مفهوم خیر و شر»، «حُسن و قبح» و «مرز میان هنجار و کجروی»، نه در کرسیهای اخلاق، نه در ساحت عقلانیت گفتوگویی و نه بر مدار منطق، بلکه در اتاقهای فرمان الگوریتمی و توسط جریانهای رسانهای مهندسی، تولید و جعل میشود؟
چرا ما امروز و در این نقطه زمانی خاص ناگزیریم درباره این مسئله سخن بگوییم؟ زیرا جامعه ما در ماههای اخیر – بهویژه در جریان تلاطمهای اجتماعی دیماه ۱۴۰۴ و التهابات سهمگین ناشی از آغاز جنگ در اسفندماه همان سال – تجربهای عریان، بیرحمانه و تکاندهنده از «ترور معنا» و «مصادره اخلاق» را پشت سر گذاشت. ما با وضعیتی اضطراری روبهرو شدیم که در آن، بدیهیترین کنشهای عقلانی نظیر پرسشگری، تردید روشمند، دعوت به تامل یا حتی سکوت، با سرعتی سرسامآور به «انحراف اخلاقی»، «کجروی اجتماعی» و «خیانت» ترجمه میشد. گره کار دقیقاً در همین نقطه نهفته است: وقتی ابزارهای تشخیص سره از ناسره، خود به دست کارخانههای تولید برچسب میافتند، جامعه توانایی اندیشیدن درباره بحران را از دست میدهد. اگر امروز مکانیسم این ماشین تولید قبح را از منظر فلسفه اجتماعی و نظریههای رسانه کالبدشکافی نکنیم، در بحرانهای بعدی نیز محکوم به تکرار نقشهایی هستیم که دیگران برایمان نوشتهاند؛ یا ناخواسته در جایگاه جلاد برچسبزن میایستیم و هیزم به آتش حذف دیگران میریزیم، و یا در کنج انزوای متهم خاموش، نظارهگر تعلیق عقلانیت و ذبح حقیقت خواهیم بود.
توهم ذاتگرایی؛ آیا «منحرف» مادرزاد متولد میشود؟
در فهم متعارف، روزمره و عامیانه، ما عادت کردهایم که پدیدهها و افعال انسانی را دارای ذاتی ثابت، سخت و ازپیشتعیینشده بدانیم. در این نگاه سادهانگارانه، گمان میکنیم «تخلف»، «کجروی» یا «انحراف»، صفتی عینی و ذاتی است که همچون رنگ، وزن یا شکل هندسی، در کالبد یک کنش یا در سرشت یک فرد تنیده شده است. انسان متعارف میپندارد که یک کنش، فینفسه و مستقل از ناظران، قبیح است و فرد خاطی نیز به دلیل نقصی در جوهر اخلاقی خود دست به آن میزند. اما هنگامی که از منظر فلسفه اجتماعی، معرفتشناسی ساختگرا و جامعهشناسی انتقادی به ماجرا مینگریم، این دیوار یخی ذاتگرایی از بنیاد فرو میریزد.
هوارد بکر، جامعهشناس برجسته و متفکر مکتب شیکاگو، در نظریه راهگشای «برچسبزنی» (Labeling Theory) و در امتداد سنت فکری کنش متقابل نمادین، حقیقتی را عریان میسازد که نقطه عزیمت تحلیل ماست: کجرویهای اجتماعی ذاتاً مقبوح نیستند و کسی که تخلفی از او سر میزند نیز، ذاتاً متخلف نیست. کجروی، یک «کیفیت ذاتی» و درونی در خود فعل نیست، بلکه پیامد کاربست قواعد، هنجارها و مجازاتهایی است که از سوی دیگران به یک «خاطی» نسبت داده میشود. به بیان دقیقتر، کجرو کسی است که برچسب کجروی با موفقیت به او چسبانده شده است؛ و رفتار کجروانه صرفاً رفتاری است که مردم و نهادهای مسلط، چنین برچسبی به آن میزنند. بنابراین، پیش از آنکه کنشی را کجروانه بنامیم، باید سراغ کنشگرانی برویم که قدرت تعریف هنجار و چسباندن برچسب را در اختیار دارند.
این ایده هوارد بکر در راستای تعاملگرایی رسانهها و کنشهای اجتماعی، همپوشانی بسیار جذابی با نظریات گفتمانی میشل فوکو دارد؛ هرچند برای درک دقیقتر مسئله امروزمان، باید به ظرافت تفاوت زاویه دید این دو متفکر نیز توجه کنیم. ایده فوکو در باب قدرت و انحراف، بیشتر بر اساس «ساخته شدن گفتمان توسط نهادهای اجتماعی» استوار است. فوکو در تبارشناسیهای خود نشان میدهد که چگونه کلاننهادهایی همچون دولت مدرن، تیمارستان، زندان، کلینیک و آکادمی، رژیمهای حقیقت و صورتبندیهای گفتمانی خاصی را تولید میکنند. این نهادها هستند که مرز میان عقل و جنون، یا بهنجار و نابهنجار را ترسیم میکنند و سوژه انسانی را در درون این شبکههای قدرت – دانش شکل میدهند.
اما هوارد بکر، دوربین تحلیلی خود را از سطح کلاننهادها به سطح خردتر و ملموستر «بافت اجتماعی» و تعاملات زنده انسانی میآورد. از دیدگاه بکر، تعاملات اجتماعی حاصل بافت اجتماعی است و اصل بنیادین این است که: «ما انسانها صرفاً از طریق تعامل با دیگران به هویت فردی خود شکل میدهیم.» انسان در خلأ متولد نمیشود و در انزوا به خودآگاهی نمیرسد؛ ما در جریان تعاملات مستمر با دیگران است که نقشهای اجتماعی فردی خود را میپذیریم، مرزهای مجاز و غیرمجاز را یاد میگیریم و در نهایت به «شناخت خود» دست پیدا میکنیم.
حال، این دو قطعه پازل را کنار هم بگذارید تا ببینید فاجعه چگونه رخ میدهد: از آنجا که ذهن و هویت ما در گرو تعامل با دیگران است، هنگامی که فعلی یا سخنی در جامعه توسط عموم مردم و یا غیرعموم (یعنی نهادهای اجتماعی، سیاسی و رسانهای قدرتمند) تقبیح شده و مورد نکوهش شدید قرار میگیرد، این قبح بیرونی به سرعت درونی میشود. در نتیجه، آن فعل در نهاد ذهنی خود افراد نیز به عنوان فعلی ذاتاً نکوهیده، زشت و تقبیحشده شناخته و تثبیت میشود. جامعه فراموش میکند که این «زشتی» یک قرارداد تحمیلی بوده است و با آن همچون یک حقیقت ابدی رفتار میکند.
حصارهای ذهنی و موتورهای فرهنگساز؛ چگونه زندانبان خود میشویم؟
پیامد منطقی و فلسفی این فرآیند، ما را با یکی از پیچیدهترین اشکال اسارت ذهنی در جهان مدرن مواجه میسازد. بر اساس آنچه گفته شد، کجرویهای اجتماعی هیچ حقیقت ماقبلاجتماعی ندارند، بلکه تماماً «برساختهایی (Constructs) از گفتمانهای اجتماعی» هستند. وقتی این گزاره را بپذیریم، متوجه میشویم که آدمی در زیست اجتماعی خود، همواره در درون چهارچوب فکری جامعهای رفتار و اندیشه میکند که او را هر آن محصورتر از قبل نگه میدارد.
چرا این حصار به جای گشوده شدن، هر لحظه تنگتر و نفوذناپذیرتر میشود؟ پاسخ در مکانیسم بازتولید نهفته است. این حصار ذهنی، یک دیوار بیجان نیست؛ بلکه به محض شکلگیری، خود به «موتوری فرهنگساز» برای ایجاد، تقویت و تکثیر حُسن و قبحهای اجتماعی تبدیل میشود. شهروندانی که در درون این چهارچوب فکری نفس میکشند، برای اثبات بهنجار بودن خود و فرار از طرد شدن، شروع به پاسبانی از مرزهای همین حصار میکنند.
تراژدی معرفتی دقیقاً در همین نقطه رخ میدهد: این حُسن و قبحهای اجتماعی که با چنین تعصب و حرارتی از آنها دفاع میشود، لزوماً هیچ مبنای منطقی، استدلالی یا اخلاقی مستحکمی ندارند. آنها محصول یک گفتوگوی خردمندانه و آزاد نیستند، بلکه صرفاً بر اساس آنچه در «سنت» رسوب کرده و یا در «قانون و اراده صاحبان قدرت» تعریف شده است، بازنمایی میشوند. سنتهای متصلب و قوانین برخاسته از منافع سیاسی، لباس اخلاق میپوشند و از طریق این موتور فرهنگساز، هرگونه دگراندیشی را پیش از آنکه به مرحله بررسی منطقی برسد، در نطفه خفه میکنند. در چنین حصاری، «نقد» با «گناه» یکی انگاشته میشود و پرسشگر، نه به عنوان یک جوینده حقیقت، بلکه به مثابه یک متجاوز به حریم مقدسات قبیله، محاکمه میگردد.
قدرتهای رسانهای و صنعت «سوءبازنمایی»
در روزگار ما، کلید این موتور فرهنگساز و مدیریت این حصار ذهنی، دیگر صرفاً در دست متولیان سنتی نیست؛ بلکه به دست غولهای جدیدی افتاده است که ما آنها را «رسانهها» مینامیم. در درون این حصار ذهنی، رسانهها به عنوان قدرتهای بلامنازع فرهنگساز عمل میکنند. اما کارکرد آنها در لحظات بحرانی، بازنمایی حقیقت نیست، بلکه «سوءبازنمایی» (Misrepresentation) پدیدههای گفتمانی است.
سوءبازنمایی یک خطای سهوی در انتقال خبر نیست؛ بلکه یک استراتژی حسابشده شناختی است. وقتی یک گفتمان انتقادی، یک دغدغه مدنی یا یک پرسش فلسفی-سیاسی در جامعه شکل میگیرد، قدرتهای رسانهای به جای مواجهه استدلالی با آن، صورت مسئله را مسخ میکنند. آنها با تقطیع، بزرگنمایی، دستکاری عواطف و استفاده از تکنیکهای پروپاگاندا، آن پدیده گفتمانی را از محتوای عقلانیاش تهی کرده و آن را به شکل یک تهدید امنیتی یا یک انحراف اخلاقی نفرتانگیز بازنمایی میکنند. رسانه به مخاطب خود اجازه نمیدهد «بفهمد»، بلکه او را وادار میکند «بترسد» و «خشمگین شود». در وضعیت سوءبازنمایی، مخاطب با واقعیتِ سخنِ دیگری روبهرو نمیشود، بلکه با مترسکی مواجه میشود که رسانه ساخته است تا همگان به سوی او سنگ پرتاب کنند.
آزمایشگاه توییتر فارسی؛ از التهاب دیماه تا طوفان اسفند ۱۴۰۴
برای آنکه ببینیم این دستگاه نظری چگونه در واقعیت عینی جامعه ما کار میکند، کافی است به حافظه بسیار نزدیک خودمان برگردیم. فضای فارسی پلتفرم ایکس (توییتر) در بازه زمانی بسیار حساس وقایع دیماه ۱۴۰۴ و سپس نقطه عطف شروع جنگ در اسفندماه همان سال، نمونهای کلاسیک، عینی و تمامعیار از کارکرد نظریه برچسبزنی بکر و مهندسی گفتمانی بود.
در آن ماههای سرنوشتساز، جامعه ایران در یکی از خطیرترین پیچهای تاریخی خود قرار داشت. در شرایطی که اعتراضات و وقایع دیماه و سپس سایه سنگین جنگ در اسفندماه، نیازمند بالاترین سطح از خرد جمعی، تحلیلهای چندبعدی، دوراندیشی و تضارب آرا بود، فضای فارسی پلتفرم ایکس به کلی مسیر دیگری را طی کرد. این فضا توسط نیروهای رسانهای «مشخص» (تریبونهای رسمی، جناحهای سیاسی شناسنامهدار و رسانههای جریان اصلی در دو سوی طیف) و نیروهای «غیرمشخص» (شبکههای سازمانیافته سایبری، اکانتهای ناشناس، رباتها و ارتشهای ترول)، به عرصهای بیرحم برای «برچسبگذاریهای اجتماعی» تبدیل شد.
ویژگی بارز این برچسبگذاریها چه بود؟ اینکه لزوماً هیچ منطق ذاتی، انسجام درونی و استدلال معرفتی قابل دفاعی نداشتند. در آن فضای به شدت دوقطبی و ملتهب، هر گفتمان، تحلیل یا حتی ابراز نگرانیای که خارج از گفتمان رسمی و تعاملِ تعریفشده قدرتهای رسانهای قرار میگرفت، بلافاصله به عنوان «کجروی» و «فعل قبیح» نامگذاری و نشانهگذاری میشد.
واژگان و برچسبهایی همچون «وطنفروش»، «جیرهخور»، «خائن»، «ستون پنجم»، «مرعوب» یا «مزدور» و قسعلیهذا، به سلاحهای کشتار جمعیِ اندیشه تبدیل شده بودند. منطق حاکم بر این برچسبزنیها، مطلقاً تهی از عقلانیت بود. اگر متفکری در دیماه از لزوم شنیدن صدای جامعه و پرهیز از خشونت سخن میگفت، از یک سو برچسب «جیرهخور دشمن» میخورد و از سوی دیگر به «مماشاتگری و خیانت» متهم میشد. و هنگامی که در اسفندماه شعلههای جنگ زبانه کشید، اگر کسی از هزینههای انسانی، اقتصادی و تمدنی جنگ میپرسید و دعوت به عقلانیت دیپلماتیک میکرد، فوراً مهر «وطنفروش» و «بزدل» بر پیشانیاش کوبیده میشد؛ و برعکس، اگر کسی از ضرورت دفاع در برابر تجاوز خارجی سخن میگفت، توسط قطب رسانهای مقابل، «جیرهخور سیستم» و «جنگطلب» نامیده میشد.
در این میان، آنچه به کلی نابود شده بود، «منطق درونی گزارهها» بود. برچسبها یک کارکرد مشخص داشتند: سلب صلاحیت اخلاقی از گوینده پیش از شنیده شدن سخن او. وقتی قدرت رسانهای به یک استاد دانشگاه، یک روزنامهنگار یا یک شهروند عادی برچسب «وطنفروش» یا «جیرهخور» میزند، دیگر نیازی ندارد به استدلالهای او پاسخ دهد؛ زیرا در حصار ذهنی جامعه، سخن یک «وطنفروش» ذاتاً کجروانه، مسموم و فاقد ارزش شنیدن است.
معماری «هراس اخلاقی» و غرق شدن در «مارپیچ سکوت»
چگونه این برچسبهای بیمنطق توانستند فضای عمومی را چنین مسخر کنند؟ اینجا دقیقاً همان نقطهای است که نظریه «برچسبزنی» هوارد بکر با مفهوم «هراس اخلاقی» (Moral Panic) و نظریه معروف «مارپیچ سکوت» (Spiral of Silence) الیزابت نوئل – نویمان پیوند میخورد.
در وقایع دی و اسفند ۱۴۰۴، قدرتهای رسانهای با به راه انداختن یک هراس اخلاقی عظیم، چنین القا کردند که جامعه در وضعیت «یا با ما یا علیه ما» قرار دارد و هرگونه تردید یا خروج از خطکشیهای تعیینشده، به معنای نابودی اخلاقی و موجودیتی کل جامعه است. این هجوم رسانهای سنگین و سازمانیافته، خود دامنزننده سکوتی مرگبار در یک مارپیچ عظیم بود.
مکانیسم مارپیچ سکوت در آن روزها با دقتی ساعتوار کار میکرد: مارپیچ سکوتی که در رسانهها ایجاد شد، محصول مستقیم برچسبگذاریای بود که از طرف قدرتهای رسانهای بر رفتارهای رسانهای و کنشهای ارتباطی افراد اعمال میشد. انسانها به طور غریزی با «پوست دوم» خود، یعنی حساسیت به قضاوت محیط اطراف، نبض جامعه را میسنجند. وقتی کاربران عادی، نخبگان مستقل و شهروندان میانهرو وارد پلتفرم ایکس میشدند و میدیدند که کوچکترین اظهارنظر متفاوت با رگبار فحاشی، ترور شخصیت و برچسبهای سنگین «وطنفروش» و «جیرهخور» روبهرو میشود، ترس از انزوای اجتماعی بر آنها غلبه میکرد.
آنها به دلیل هیاهوی مصنوعی و مهندسیشده لشکرهای رسانهای، گمان میکردند که دیدگاه معقول و متوازنشان در اقلیت مطلق قرار دارد و اکثریت جامعه، همین صدای پرخاشگر و رادیکال است. در نتیجه، برای مصون ماندن از تیغ برچسبها، سکوت را برگزیدند. با سکوتِ هر فرد عاقل، صدای برچسبزنندگان بلندتر، پرطنینتر و مسلطتر به نظر میرسید؛ و این تسلط ظاهری، افراد مردد بیشتری را به درون لاک سکوت فرومیبرد. این مارپیچ عظیم، روزبهروز شدیدتر میشد تا جایی که میدان رسانه تقریباً به طور کامل از صداهای مستقل و تحلیلهای عمیق خالی گشت و تنها پژواک شعارها و برچسبها در فضا باقی ماند.
مرگ تدریجی مارپیچ؛ چرا مهندسی افکار ابدی نیست؟
اما آیا این سلطه گفتمانی و این مارپیچ سکوت توانست تا ابد ادامه یابد؟ پاسخ تاریخ و تجربه زیسته ما منفی است. یکی از مهمترین نکات تحلیلی در بررسی وقایع دی و اسفند ۱۴۰۴ این است که این مارپیچ عظیم سکوت، علیرغم تمام هزینهها و هیاهوهایی که برای ساختنش صرف شده بود، به تدریج در دل وقایع بعدی خود، تمام و مستهلک شد.
چرا این مارپیچ از حرکت ایستاد؟ به دو دلیل بنیادین فلسفی و جامعهشناختی: نخست، «قاعده استهلاک معنایی در غیاب منطق درونی». همانطور که اشاره شد، برچسبهای توزیعشده در آن دوران، فاقد منطق ذاتی و درونی بودند. وقتی یک برچسب اخلاقی (مانند خائن یا جیرهخور) به صورت فلهای، بیقاعده و صرفاً برای حذف رقیب به کار گرفته شود، به مرور زمان دچار «تورم معنایی» و بیارزشی میشود. وقتی همه – از فیلسوف و اقتصاددان گرفته تا هنرمند و شهروند عادی – برچسب وطنفروش یا جیرهخور میخورند، این واژه دیگر هراسآفرین نیست؛ بلکه به یک کلیشه مبتذل و بیخاصیت تبدیل میشود که تنها، دست خالی برچسبزننده را رو میکند.
دوم، «سرسختی واقعیت عینی در برابر برساختهای جعلی». رسانهها میتوانند برای مدتی با ایجاد هراس اخلاقی، ادراک مردم را مهندسی کنند، اما نمیتوانند واقعیتهای سرسخت زندگی روزمره، پیامدهای عینی بحرانها و تحولات ملموس پس از اسفندماه را برای همیشه پنهان سازند. با فرونشستن غبار اولیهی جنگ و التهابات، و با پدیدار شدن وقایع بعدی، شهروندان در زیست واقعی خود دیدند که آن دوگانههای جعلیِ توییتر، چه فاصله عمیقی با حقیقت زندگی آنها دارد. واقعیت، حصار ساختگی رسانه را شکست و مارپیچ سکوت، در دل تحولات بعدی فروریخت و موضوعیت خود را از دست داد.
رهاورد فلسفی؛ ایستادن در برابر مهندسی افکار عمومی
اکنون میتوانیم به پرسش آغازین خود بازگردیم و از دل این کالبدشکافی نظری و تجربی، نتیجهای روشن برای امروز و فردای خود استخراج کنیم. واکاوی نظریه تعاملگرایی هوارد بکر، گفتمانپژوهی فوکو و تجربه عینی توییتر فارسی در زمستان ۱۴۰۴، ما را به یک اصل بنیادین معرفتی و اخلاقی میرساند: صرف برچسبزنیهای رسانهای – و یا حتی فشارهای ناشی از اجماعهای اجتماعی – هرگز نمیتوان گفتمان، اندیشه و یا فعلی را ذاتاً قبیح شمرد و آن را نکوهش کرد.
قبحی که زاییده استدلال اخلاقی و عقلانیت نباشد و تنها از لوله تفنگِ برچسبزنی رسانهها شلیک شده باشد، فاقد هرگونه اعتبار فلسفی و مشروعیت انسانی است. در نتیجه، با قاطعیت میتوان گفت که پدیده برچسبگذاریهای جمعی و ایجاد مارپیچ سکوت در بزنگاههای سیاسی و اجتماعی، نه یک واکنش طبیعی و اخلاقی از سوی جامعه، بلکه محصول امری است کاملاً مهندسیشده برای تغییر، دستکاری و هدایت افکار عمومی در جهت آرای قدرتها.
قدرتهای سیاسی و رسانهای، هنگامی که از اقناع عقلانی جامعه ناتوان میشوند، به مهندسیِ مرزهای «هنجار و کجروی» روی میآورند. آنها با تولید قبحهای مصنوعی، تلاش میکنند هزینه اندیشیدن و سخن گفتن را آنقدر بالا ببرند که جامعه به جای تحلیل، به تقلید و سکوت پناه ببرد.
در چنین جهانی، وظیفه متفکر، دانشگاهی و هر شهروند آگاهی، تمرین نوعی «مقاومت معرفتی» است. ما باید بیاموزیم که در لحظات التهاب، هنگامی که ماشینهای رسانهای با تمام قوا روشن میشوند تا با کوبیدن بر طبل هراس اخلاقی، اندیشهای را «کجروی» و گویندهای را «وطنفروش و جیرهخور» بنامند، فریب حصارهای ذهنی را نخوریم. شجاعت فلسفی در عصر شبکههای اجتماعی، یعنی توانایی ایستادن در برابر طوفان برچسبها، شکستن مارپیچ سکوت و پرسیدن این سوال بنیادین که: «پشت این برچسب اخلاقی، کدام اراده معطوف به قدرت پنهان شده است و چه کسانی از خاموش شدن چراغ عقلانیت و گفتوگو سود میبرند؟» تنها با زنده نگه داشتن این پرسش است که میتوانیم از تبدیل شدن به مهرههای بیاراده در شطرنج مهندسی افکار عمومی سر باز زنیم و استقلال فکری خود را پاس بداریم.



