امیررضا مسلمی پژوهشگر حوزه زیارت و گردشگری در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
با ثبت سیامین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو (قلعه الموت)، نام ایران بار دیگر در میان کشورهایی درخشید که سهمی چشمگیر در میراث مشترک بشریت دارند. این رویداد، فراتر از یک افتخار فرهنگی و ملی، فرصتی برای بازاندیشی در این پرسش است که ثبت جهانی آثار تاریخی چه اهمیتی دارد و برای ثبت یک اثر در سطح جهانی، چه اقداماتی صورت میگیرد.
اقدامات لازم برای ثبت یک اثر به عنوان میراث جهانی
ثبت جهانی یعنی یک اثر تاریخی، فرهنگی یا طبیعی بعد از بررسی تخصصی، بهعنوان یک موجودیت دارای ارزش برجسته جهانی شناخته شود و در فهرست میراث جهانی قرار بگیرد. کشور متقاضی ابتدا باید «فهرست احتمالی» از مکانهای فرهنگی و طبیعی خود تهیه کند. ثبت در فهرست موقت اولین گام الزامی معرفی اثر به فهرست موقت کشور نزد یونسکو است. این فهرست باید حداقل یک سال قبل از ارائه پرونده نهایی، ثبت شده باشد. همچنین هسته اصلی هر پرونده، اثبات این است که اثر مورد نظر حداقل یکی از ده معیار یونسکو را دارد (مانند شاهکار نبوغ خلاقانه انسان، شهادت منحصربهفرد بر یک سنت فرهنگی، یا پیوند با رویدادها و باورهای دارای اهمیت جهانی). این بخش، کار علمی و مستندسازی سنگینی میطلبد علاوه بر آن باید ثابت شود که اثر از نظر فیزیکی سالم مانده و مواد، طراحی، و کارکرد اصلیاش حفظ شده است. همچنین این موضوع نیازمند مستندسازی دقیق وضعیت فعلی، تاریخچه مرمتها، و اثبات عدم دستکاریهای غیراصولی است. ضمنا باید طرح مدیریتی بلندمدت ارائه شود که شامل مرزبندی دقیق منطقه ثبتشده و حریم آن، ساختار نهادی مسئول، منابع مالی پایدار، و برنامه مقابله با تهدیدها مانند توسعه شهری، تغییرات اقلیمی و گردشگری بیرویه یا اثر توریسم انبوه باشد. به طور مثال یک از آنها تدوین سندی مفصل طبق فرمت استاندارد یونسکو، شامل نقشهها، عکسها، مدارک مالکیت قانونی، و مستندات علمی است. این کار معمولاً به همکاری تیمی از باستانشناسان، معماران، حقوقدانان، و کارشناسان میراث فرهنگی نیاز دارد. ارزیابی توسط نهادهای مشورتی پرونده به یکی از نهادهای تخصصی یونسکو (ICOMOS برای آثار فرهنگی، IUCN برای آثار طبیعی) ارسال میشود که با بازدید میدانی و بررسی کارشناسی، توصیهای به کمیته میراث جهانی میدهند. در نهایت در نشست سالانه با تصمیم کمیته میراث جهانی، تصمیم نهایی گرفته میشود که میتواند شامل ثبت، ارجاع برای اصلاح، یا رد اثر باشد. بر این اساس توجه بر هرکدام از مراحل ثبت نیازمند مدیریت صحیح، پژوهش غنی و حساسیت در نحوه معرفی اثر توسط مسئولان حوزه میراث فرهنگی است.
اهمیت ثبت جهانی آثار تاریخی
ثبت جهانی، به منزله کسب یک سرمایه نمادین است که میتوان در روابط بینالمللی، جذب جهانگرد و برندسازی ملی از آن بهره برد. همچنین زمانی که اثری ثبت میشود، تعهدات حفاظتی الزامآور برای دولت ایجاد میکند و در مقابل، دسترسی به صندوق میراث جهانی، کمکهای فنی یونسکو، و نظارت بینالمللی را فراهم میکند. در شرایط بحران مانند جنگهای نظامی، اثر ثبتشده از حمایت حقوقی بیشتری برخوردار است به عنوان مثال اقدام دشمن جهت ضربه زدن به آثار ثبت جهانی شده در جنگهای 12 روزه و 40 روزه، هرچند ناکافی، در معرض سطحی از فشار بینالمللی قرار گرفت. علاوه بر آن در نگاه اقتصادی، میراث جهانی تاریخی یک کشور مهم است چون هم اعتبار بینالمللی میآورد، هم توجه عمومی و تخصصی را به آن اثر بیشتر میکند، و در بسیاری از موارد به حفاظت بهتر، جذب گردشگر و رونق اقتصادی کمک میکند. ثبت جهانی معمولاً با رشد گردشگری فرهنگی همراه است و میتواند به توسعه محلی، اشتغال، و درآمد ارزی کمک کند که البته این موضوع به نوع مدیریت سیاستگذار دارد تا با «اثر توریسم انبوه» تهدید نشود.
جمعبندی
با مقایسه تعداد آثار جهانی ایران و جهان، میتوان بیان کرد که مسیرهای ناپیمودهای بیشماری جهت ثبت آثار وجود دارند. به طور مثال کشوری مانند ایتالیا نزدیک به 60 اثر جهانی دارد اما کشور ایران تاکنون موفق به ثبت 30 اثر شده است. بررسیها نشان میدهد دو دسته از مؤلفهها برای فرایند ثبت آثار جهانی تأثیر گذارند، برخی از این مؤلفهها در داخل کشور عمل میکنند، همچون عدم وجود ساختارهای سازمانی برای انتخاب آثار در کشور، غلبه فردگرایی، عدم وجود برنامهریزی بلندمدت برای ثبت جهانی در کشور، عدم تعریف موضوع میراث جهانی به جهت تأثیرگذاری سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در درون و بیرون کشور در سیاستگذاریهای کلان کشور؛ اما برخی دیگر از این مؤلفهها در بیرون از کشور بر این فرایند تأثیر میگذارند، ازجمله عدم عضویت ایران در کمیته میراث جهانی و موضوع مهم چانهزنیهای فنی و سیاسی برای ثبت یک اثر. ثبت آثار یک کشور به عنوان آثار جهانی بسیار حیاتی است چرا که یکی از عوامل انگیزه جهانگردان برای سفر به ایران و توسعه صنعت اول جهان یعنی جهانگردی، بیشتر شدن تعداد میراث فرهنگی ایران در فهرست میراث جهانی است.
منابع
- شفیعا,سعید . (1402). بررسی فرایند ثبت میراث جهانی در ایران و ارائه راهکارهای تقنینی. ماهنامه گزارش های کارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی. دوره31 شماره 11
- unesco.org
