تحلیل اثر بستن تنگه هرمز بر سلطه دلار (3)

سید حسین حسینی پژوهشگر حوزه نظام ارزی در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:

پشتوانه ظلم‌هایی که حکومت ایالات متحده آمریکا در دنیا انجام می‌دهد و سلطه‌ای که بر جان و مال مردم دنیا پیدا کرده است قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی این کشور است. این قدرت و نفوذ قابل توجه ایالات متحده در عرصه بین‌المللی ریشه در جایگاه دلار به عنوان ارز ذخیره و مبادلاتی غالب جهانی دارد. این سلطه پولی به ایالات متحده امکانات اقتصادی، نظامی و سیاسی بی‌نظیری بخشیده است که از طریق فراهم آوردن قابلیت‌هایی نظیر تأمین مالی آسان کسری بودجه، اعمال تحریم‌های مالی و مدیریت جریان‌های سرمایه جهانی متبلور می‌شود. یکی از ابزارهای کلیدی در تداوم و تحکیم سلطه دلار، نقش «پترودلار»^[1] است.

در چهار یادداشت پیاپی، تلاش شده است با مرور سازوکارهای سلطه دلار و تبیین نقش پترودلار در تداوم و تحکیم سلطه مذکور، نقش ایران در کاهش سلطه دلار از طریق بستن تنگه هرمز مورد بررسی قرار گیرد. هدف اصلی این چهار یادداشت، ارائه تحلیلی از ابعاد اقتصادی و ژئوپلیتیکی سلطه دلار و بررسی پیامدهای بالقوه تغییرات در این سیستم است.

یادداشت پیش‌رو، یادداشت سوم از چهار یادداشت مذکور است. این یادداشت، به بررسی تلاش برخی کشورها برای کاهش وابستگی به دلار و چالش‌ با سازوکار مسلط مالی جهانی می‌پردازد. در این بخش، ابتدا نمونه‌هایی از سیاست‌های تنوع‌بخشی ارزی در اقتصادهای بزرگ و کشورهای صادرکننده انرژی مرور می‌شود و سپس نقش فشارهای ژئوپلیتیکی و مالی در محدودسازی یا هدایت این تلاش‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد. در ادامه، با تمرکز بر تنگه هرمز به‌عنوان یک گلوگاه راهبردی در تجارت انرژی، نشان داده می‌شود که چگونه کنترل جغرافیای حیاتی می‌تواند به ابزاری برای اثرگذاری بر سازوکارهای مالی و ارزی مسلط تبدیل شود.

تقابل برخی کشورها با سلطه پترودلار

نظام پترودلار طی دهه‌های اخیر به مهم‌ترین ستون تقاضای جهانی برای دلار تبدیل شده است و بسیاری از کشورها به دلیل وابستگی تجارت انرژی به دلار، ناگزیر به نگهداری ذخایر دلاری و مشارکت در نظام مالی دلاری بوده‌اند. با این حال، برخی اقتصادهای بزرگ یا قدرت‌های منطقه‌ای تلاش‌هایی برای کاهش وابستگی به دلار و تنوع‌بخشی به ارزهای مبادلاتی خود انجام داده‌اند. این تلاش‌ها عمدتاً با هدف افزایش استقلال مالی، کاهش ریسک‌های ناشی از تحریم‌ها و مدیریت بهتر شوک‌های ارزی صورت گرفته است. در این بخش، چند نمونه مهم از چنین اقدامات بررسی می‌شود.

1. الگوهای تنوع‌بخشی ارزی در اقتصادهای بزرگ (روسیه، چین، هند، برزیل، آفریقای جنوبی)

برخی اعضای گروه بریکس طی سال‌های اخیر به‌دنبال افزایش استفاده از ارزهای ملی در تجارت دوجانبه بوده‌اند. برای مثال:

• روسیه و چین بخشی از تجارت انرژی و کالا را با روبل و یوآن انجام می‌دهند و سهم دارایی‌های دلاری خود در اوراق خزانه‌داری آمریکا را کاهش داده‌اند.
• چین به‌تدریج ابزارهای مالی مبتنی بر یوآن را در بازار انرژی معرفی کرده و از قراردادهای آتی نفت به یوآن[2] حمایت می‌کند.
• هند، برزیل و آفریقای جنوبی نیز در برخی مبادلات دوجانبه یا منطقه‌ای از ارزهای محلی استفاده کرده‌اند.

این اقدامات لزوماً پایان وابستگی به دلار نیستند، اما نشانه‌ای از تلاش برای ایجاد «گزینه‌های مکمل» در نظام پولی جهانی به‌شمار می‌روند.

2. سیاست‌های انرژی و پیشنهادهای ارزی در برخی کشورهای تولیدکننده نفت

در مواردی، برخی کشورها پیشنهادهایی برای قیمت‌گذاری نفت با ارزهای غیر دلاری ارائه داده‌اند یا در مسیر ایجاد سازوکارهای جایگزین گام برداشته‌اند. هرچند میزان نفوذ و موفقیت این تلاش‌ها متفاوت بوده، اما این تلاش‌ها از منظر تأثیر بالقوه بر تقاضای جهانی دلار مورد توجه قرار گرفته‌اند. برای مثال:

• عراق در دوره صدام حسین اعلام کرد که بخشی از صادرات نفت خود را با یورو تسویه خواهد کرد و در نظر کارشناسان علت حمله آمریکا به عراق برای جلوگیری از این ضربه عراق به سیستم پترودلار بود.
• لیبی در دوره قذافی پیشنهاد ایجاد یک سازوکار منطقه‌ای برای مبادلات نفتی با ارزهای غیردلاری را مطرح کرده بود و همین امر باعث شده که ظن سرنگونی قذافی با هدف حفظ جایگاه پترودلار تقویت شود.

3. تحولات روسیه پس از 2022 و تغییر ساختار ذخایر ارزی

پیش از جنگ روسیه و اوکراین، ذخایر خارجی روسیه حدود 600 میلیارد دلار بود که بخشی از آن حاصل صادرات نفت و گاز و نگهداری‌شده در ابزارهای دلاری و اروپایی بود. پس از آغاز جنگ و اعمال محدودیت‌های مالی گسترده، دسترسی روسیه به بخش قابل توجهی از ذخایر خارجی‌اش محدود شد و این کشور مسیر «غیر‌دلاری‌سازی»[3] را با سرعت بیشتری دنبال کرد.

4. الگوی کلی: نقش فشارهای ژئوپلیتیک و مالی در حفظ ساختار دلاری

تحلیل‌ها نشان می‌دهد که ساختار کنونی نظام مالی جهانی، به‌ویژه نقش دلار در تجارت انرژی و ذخایر ارزی، مجموعه‌ای از اهرم‌های مالی، نهادی و حقوقی در اختیار آمریکا قرار می‌دهد. به همین دلیل، هرگونه تلاش گسترده برای کاهش نقش دلار ممکن است با چالش‌های مالی، حقوقی یا سیاسی روبه‌رو شود.

نقش بستن تنگه هرمز توسط ایران در مقابله با پترودلار

در پی حمله نظامی ایالات متحده به ایران در اسفند 1404، جمهوری اسلامی ایران در چارچوب حق دفاع مشروع و پاسخ متقابل، تنگه هرمز را مسدود کرد. با این اقدام، ایران عملاً انسداد تنگه هرمز را از یک واکنش کورِ نظامی، به یک «گلوگاه مالی» علیه سیستم پترودلار (به عنوان ستون فقرات هژمونی آمریکا) تبدیل کرده است. بر این اساس، ایران با بازتعریف رژیم اقتصادی و امنیتی این آبراه حیاتی، اجازه عبور مدیریت‌شده و بازگشایی مشروط تنگه برای ناوگان تجاری و نفت‌کش‌ها را منوط به پذیرش شرایط جدیدی کرده و عملاً دو شرط اساسی زیر را به اجرا گذاشته است:

1. وضع و اخذ عوارض در قالب تأمین امنیت و خدمات‌دهی

نخستین گام در این اقدام، تغییر وضعیت عبور رایگان به عبور مشروط است. ایران به عنوان قدرت مسلط بر این آبراه حیاتی، تداوم امنیت کشتیرانی و ارائه خدمات ناوبری را منوط به پرداخت عوارض ترانزیتی از سوی نفت‌کش‌ها و شرکت‌های بیمه و کشتیرانی بین‌المللی می‌سازد. این سیاست دو پیامد کلیدی به همراه دارد؛ اولاً وضع عوارض به طور مستقیم بر قیمت تمام‌شده انتقال انرژی اثر گذاشته و شوک قیمتی جدیدی به بازارهای مصرف وارد می‌کند. ثانیاً این اقدام یک جریان درآمدی کلان و پایدار را خارج از نظارت نهادهای مالی تحت کنترل آمریکا (مانند سوئیفت) برای ایران ایجاد کرده و اثرگذاری رژیم تحریم‌ها را خنثی می‌سازد و ثالثاً دست ایران در تحریم کشورهای متخاصم را باز کرده است.

2. الزام به تسویه با یوآن (ضربه به انحصار پترودلار)

استراتژیک‌ترین و ساختارشکنانه‌ترین بخش این اقدام، هدف قرار دادن مکانیزم تسویه مالیِ کلانِ محموله‌های عبوری از تنگه است. ایران شرط اجازه عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز را خروج مطلقِ تجارت این محموله‌ها از چرخه دلار قرار داده است؛ به این معنا که ناوگان عبوری و کشورهای خریدار، ملزم هستند ارزش محموله تجاری و مبادلات نفتی خود را منحصراً با «یوآن» چین تسویه کنند. این الزام، یک حمله مستقیم و همه‌جانبه به شریان‌های حیات پترودلار محسوب می‌شود، زیرا:

اولاً؛ شرکت‌های بین‌المللی و کشورهای واردکننده انرژی مجبور هستند برای دریافت مجوز عبور و تضمین جریان نفت خود، کل ارزش معاملات انرژی که روزانه ده‌ها میلیارد دلار برآورد می‌شود را با ذخایر ارزی غیردلاری انجام دهند. این تغییر جهت اجباری جریان سرمایه، به صورت ارگانیک به تثبیت و تقویت جایگاه بین‌المللی پول ملی چین می‌انجامد.

ثانیاً؛ با خروج اجباری بخش عظیمی از تجارت انرژی خلیج فارس از چرخه دلار، نیاز ساختاری اقتصادهای جهانی به نگهداری ذخایر کلان دلاری ریزش می‌کند. در نتیجه، چرخه سنتی بازیافت دلارهای نفتی (خرید اوراق قرضه آمریکا با درآمد نفتی) دچار اختلال شده و توانایی آمریکا در تأمین مالی کسری بودجه‌اش به خطر می‌افتد.

تلفیق کنترل ژئوپلیتیک تنگه هرمز با این شروط ژئواکونومیک؛ اخذ عوارض مستقل و الزام به تسویه مبادلات تجاری با یوآن، نشان می‌دهد که استراتژی پاسخ ایران، از فاز «برخورد نظامی-امنیتی» به فاز «ساختارشکنی کلان مالی» ارتقا یافته است. این اقدام، اهرم جغرافیا را مستقیماً در خدمت تسریع روند جهانی دلارزدایی قرار داده و شیشه عمر هژمونی ایالات متحده را هدف گرفته است. به جهت بررسی دقیق‌تر ابعاد این اتفاق لازم است اهمیت ژئوپلیتیکی تنگه هرمز در نظام انرژی جهانی فهم شود.

جمع‌بندی

این یادداشت که در ادامه یک سلسله‌ یادداشت تحلیلی درباره سلطه پترودلار تنظیم شده است، نشان می‌دهد که اگرچه نظام پترودلار همچنان ستون اصلی تقاضای جهانی برای دلار به‌شمار می‌رود، اما در سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از چالش‌ها و تلاش‌های محدودکننده روبه‌رو شده است. اقدامات برخی اقتصادهای بزرگ برای استفاده از ارزهای ملی، تجربه‌های کشورهای تولیدکننده نفت در پیشنهاد سازوکارهای غیردلاری و تحولات ناشی از فشارهای ژئوپلیتیکی، همگی بیانگر تمایل به کاهش آسیب‌پذیری در برابر نظام مالی دلاری هستند. در این چارچوب، پیوند خوردن ابزارهای ژئوپلیتیکی با شروط ژئواکونومیک، نشان می‌دهد که چالش با پترودلار صرفاً از مسیر مالی یا پولی انجام نمی‌شود، بلکه می‌تواند از طریق کنترل گلوگاه‌های راهبردی انرژی نیز دنبال گردد. فهم این پیوند میان جغرافیا، انرژی و پول، زمینه لازم برای ورود به بحث نهایی این مجموعه یادداشت‌ها درباره پیامدهای کلان چنین تحولاتی را فراهم می‌کند.

منابع

1. آل کجباف، حسین، 1401، حسن کریمی مهابادی و مجتبی بابایی، تدابیر ایران و جامعه بین‌الملل علیه تحریم با تأکید بر سیستم بین‌المللی پرداخت سوئیفت و دلارزدایی در پرتو اقتصاد مقاومتی، فصلنامه سیاست‌های راهبردی و کلان، دوره 10، شماره 4
2. بافرانی، جمال، 1398، بررسی اقتصاد نفتی کشورهای مسلمان در سیاست پترودلار بر اساس مدل SWOT، فصلنامه مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، سال اول، شماره اول، صص 35-17
3. ترامپ دلارزدایی را به شکست در جنگ جهانی تشبیه کرد، نورنیوز، شناسه خبر: 138766، تاریخ انتشار: دوشنبه 28/01/1402
4. رحیمی بروجردی، علیرضا، 1393، اقتصاد بین‌الملل (تجارت و مالیه بین‌الملل)، تهران: سمت
5. هدایتی‌شهیدانی، مهدی، 1398، استفاده ابزاری آمریکا از دلار؛ اهداف، پیامدها، واکنش‌ها و ارائه رویکردهای رسانه‌ای، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، سال چهارم، شماره اول، 113-89
6. افراسیاب، حسین، پایان امپراتوری دلار؛ مات استراتژیک واشنگتن در بازی هوشمندانه‌ ایران، یادداشت، شناسه: 14428۰، تاریخ انتشار: 9 فروردین ۱۴۰۵، لینک: https://rushd.ir/?p=14428
7. تله‌ای به نام پترودلار، بارگذاری توسط ایرانرژی، رسانه تخصصی انرژی، تاریخ بارگذاری: 15 فروردین 1405، لینک: https://www.aparat.com/v/mklkwp2?refererRef=channel_page
8. —، پترودلار (چرخه دلارهای نفتی)-جنگ جهانی سوم؟ تاریخ بارگذاری: 23 اسفند 1395، لینک: https://www.aparat.com/v/j241jbx?refererRef=search
9. صفیرمدیا، پشت پرده پادشاهی دلار بر دنیا، تاریخ بارگذاری: 2 اردیبهشت 1402، لینک: https://www.aparat.com/v/g759y31
10. —، ارزش دلار چگونه تعیین می‌شود؟ تاریخ بارگذاری: 26 بهمن 1401، لینک: https://www.aparat.com/v/z77vq51?refererRef=search

تلویزیون اینترنتی اکو ایران، آیا جنگ امپراتوری دلار را به خطر می‌اندازد؟ تاریخ بارگذاری: 10 فروردین 1405، لینک: https://www.aparat.com/v/izzx62p?refererRef=search

[1]. Petrodollar

[2]. Petro Yuan Contracts

[3]. De-dollarization