ایرانی ترین آذربایجان

یوسف اسمعیل زاده پژوهشگر فرهنگ سیاسی و افکار عمومی در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:

آذربایجان در منظومه فرهنگی و هویتی ایران، یکی از مهم‌ترین کانون‌های بازتولید هویت ایرانی اسلامی به‌شمار می‌آید. سالروز قیام بیست‌ونهم بهمن مردم تبریز هر ساله جمع مردمان آذربایجان را در دیدار با امام شهید خود تا 28 بهمن امسال حاضر کرده است. دیدار امساله و البته پایانی، عالی‌ترین نماد ایرانیت را با حضور و شکوه این مردمان تجلی ساخت. جمله «مِثلی لا یُبایِعُ مِثلَ یَزید» تنهاترین و عالی‌ترین عرضه و نمایش هویت حماسی و انقلابی است که امام شهید در جمع مردم آذربایجان بیان فرمودند. چنان است که عالی‌ترین شکوه یک هویت ایرانی اسلامی که پر از حماسه و مقاومت است باید در دامان مردمی حماسی گسترده می‌شده است. این مردم به واقع ایرانی‌ترین مردمان هستند. هویت آذربایجان به راستی تجلی مستقلی از هویت ایرانی اسلامی است که امام شهید نیز بدان گواهی داده است.

آذربایجان و پیوستگی تاریخی هویت ایرانی اسلامی
آذربایجان همواره یکی از خاستگاه‌های اصلی مقاومت، دیانت و هویت ملی در ایران بوده است. قیام 29 بهمن سال 56 و نقش تاریخی مردم تبریز در انقلاب اسلامی، مصداق روشنی از پیوند میان دین و ملیت در این منطقه است. حضور پرشور مردم در دیدار پایانی با امام شهید، نمادی از استمرار این پیوند تاریخی محسوب می‌شود؛ پیوندی که در گفتمان «ایرانیت متعهد» معنا می‌یابد. ایشان در این دیدار چنین فرمودند: « بنده هر وقتی که در طول زمان، در دوران انقلاب، به تبریز یا به شهرهای دیگر آذربایجان سفر کردم، احساس کردم یک امتیازی، یک رجحانی در احساسات و در نگاه و دید این مردم وجود دارد که انسان در جاهای دیگر کمتر مشاهده میکند. خود این ماجرای بیست‌ونهم بهمن در سال ۵۶ یک علامت تاریخی است که اصلاً نمیشود آن را فراموش کرد. وقت‌شناسی، اقدام به‌هنگام، فداکاری، از خصوصیّات آن حادثه است. رحمت خدا بر امام‌جمعه‌ی فقید شهر، مرحوم آقای آل‌هاشم (رضوان الله علیه) که در یکی از دیدارها این خصوصیّات را بدرستی تشریح کرد و بیان کرد؛ و بنده هم آن را به چشم مشاهده کرده‌ام و دیده‌ام (بیانات در دیدار مردم آذربایجان شرقی، 28/۱۱/1404).»

فصل الخطاب ایشان در جمع آذربایجانی‌ها و آینده ایران قابل توجه است. ایشان در این دیدار چنین بیان کردند: «ملّت ایران درسهای اسلامی و شیعیِ خودش را خوب بلد است؛ میداند که چه‌ کار کند. امام حسین (علیه السّلام) فرمود: مِثلی لا یُبایِعُ مِثلَ یَزید؛ کسی مثل من، با کسی مثل یزید بیعت نمیکند. ملّت ایران در واقع میگویند: ملّتی مثل ما، با این فرهنگ، با این سابقه، با این معارف عالی، با سردمدارانی مثل افراد فاسدی که امروز در آمریکا بر سر کارند، بیعت نخواهد کرد.» آنچه که امام شهید در جمع مردم آذربایجان بیان نمودند، از منظر جامعه‌شناسی دینی، تبلور نوعی سرمایه فرهنگی مقاومت است؛ سرمایه‌ای که در حافظه جمعی مردم آذربایجان جایگاه ویژه‌ای یافته و به عامل کنش اجتماعی در میدان‌های دینی و سیاسی بدل شده است.

مؤلفه‌های سه‌گانه هویت در آذربایجان
از منظر رهبری معظم انقلاب (رضوان‌الله‌تعالی‌علیه)، هویت اصیل ایرانی بر سه محور اسلامی، ایرانی و انقلابی استوار است. مردمان آذربایجان در گفتمان عمومی خود، این سه مؤلفه را در قالب شعارها و آیین‌های فرهنگی بازتولید کرده‌اند. شعار تاریخی «شاه اسماعیل، شاه عباس، ایرانی‌لار ییخیلماز» که از دل تاریخ – چنانچه که رهبری نیز بر آن اشاره کردند- بر آمده است. آن را می‌توان به منزله‌ی بیانی فرهنگی از «استمرار تاریخی ایرانیت مقاوم» تفسیر کرد؛ شعاری که ریشه در حافظه تاریخی مشترک این خطه دارد و پیوند دیرینه‌ی ملیت و مذهب را بازتاب می‌دهد.
در این چارچوب، رهبر معظم انقلاب نیز به عنوان تداوم‌دهنده‌ی معنوی این سنت تاریخی، در ذهن و زیست‌جهان فرهنگی مردم آذربایجان جایگاهی همانند شخصیت‌های اسطوره‌ای چون شاه اسماعیل می‌یابد. بازتاب این امر را می‌توان در دو رویداد نمادین مشاهده کرد: نخست، حضور گسترده میدانی این مردم بعد از شهادت امام خامنه‌ای و دوم، آیین‌های عزاداری در این حضور که واجد مؤلفه‌های فرهنگی منحصر به فردی است.
آیین شاخسی به مثابه نماد دینداری انقلابی
آیین مذهبی «شاخسی» را می‌توان از منظر مردم‌شناسی دینی، یکی از مهم‌ترین سازوکارهای بازتولید هویت جمعی در آذربایجان دانست. این آیین نه‌تنها بازنمایی سوگواری حسینی است، بلکه حامل گفتمان مقاومت در برابر سلطه و بیگانه نیز هست. امسال، ترکیب آیین شاخسی با شعار «لبیک یا خامنه‌ای» بیانگر هم‌پیوندی عاطفی و سیاسی میان ولایت‌مداری و ملی‌گرایی دینی در میان مردم این دیار بوده است. از منظر تحلیل گفتمان، این ترکیب نمادین را می‌توان نوعی «بازتعریف مدرن از وفاداری جمعی» تلقی کرد؛ وفاداری‌ای که در مفصل‌بندی بین دین، سیاست و هویت تاریخی آذربایجان شکل گرفته و به بخشی از سرمایه نمادین ایران کنونی تبدیل شده است.
هویت آذربایجان در تاریخ معاصر ایران، حاصل تعامل پیوسته‌ی سه مؤلفه‌ی ایرانیت، اسلامیت و انقلابیت است. مردم آذربایجان نه به مثابه یک قوم، بلکه به عنوان حاملان یک نظام معنایی و فرهنگی مستقل، نقش تعیین‌کننده‌ای در حفظ و بازتولید گفتمان ملی و دینی ایران ایفا کرده‌اند. این استمرار در زعامت جدید نظام جمهوری اسلامی ایران نیز دیده می‌شود. این شور و حماسه اگر چه از دل عزای بر امام شهید برآمده است اما استمرار آن حکایت از ثبات هویتی ایرانی اسلامی و البته انقلابی‌تر در این دیار است.