امیررضا مسلمی پژوهشگر حوزه زیارت و گردشگری در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
همبستگی اجتماعی پدیدهای است که نتایج موثری در بهبود سبک زندگی و جهانبینی افراد در زمان وقوع تنشهایی از جمله جنگ دارد و مساجد، امامزادهها و اماکن زیارتی، به عنوان پایگاههای اجتماعی، نقش کلیدی در ایجاد این همبستگی ایفا میکنند. در این یادداشت به راهبردهایی پرداخته میشود که زیارتگاهها بهوسیله اتخاذ آنها، کارایی خود را در پدیدآوردن همبستگی اجتماعی در شرایط خاص گسترش دهند.
آثار همبستگی اجتماعی
همبستگی اجتماعی نوعی از روابط اجتماعی است که افراد به صورت یک هویت واحد و منسجم در میآیند و حس نیاز به جمع بودن کنار یکدیگر برای به سرانجام رساندن اهداف مشترک را درک میکنند. صورت متداول شده این همبستگی در اجتماعات شبانه مردمی است که احساس مطلوب «کنار جمع بودن» و «تعلق به جوامع بزرگتر» را برای حضار محیا میکند (اسماعیلی،1402). هیئتهای مذهبی هم جلوه دیگری از این پدیده هستند که در آن نقش تقسیم کار نیز پررنگتر است. اما در شرایط کنونی که سایه دفاع از حاکمیت اسلامی بر دوش مسئولیت جامعه اسلامی افتاده است، همبستگی اجتماعی دیگر امری موقت نیست بلکه باید در زمانها و مکانهای مختلف در بافت سبک زندگی مردم جاگیری کند. همچنین اهمیت این پدیده اجتماعی در عوامل زیر قابل دستهبندی است:
- افزایش تابآوری جمعی : جوامعی که همبستگی اجتماعی بالایی دارند، در برابر فشارهای اقتصادی و روانی جنگ، کمتر دچار فروپاشی روحی و ناامیدی میشوند.
- کاهش هزینههای مدیریت بحران: وقتی مردم یک جامعه به یکدیگر اعتماد دارند و پیوندشان قوی است، به دلیل همدلی قوی که دارند، زودتر متوجه نیازهای یکدیگر میشوند و هزینههای حاکمیتی کمتر صرف خدمات اجتماعی میشود.
- خنثیسازی عملیات روانی دشمن: یکی از اهداف اصلی دشمن در جنگ، ایجاد تفرقه و دوقطبیسازی است. همبستگی اجتماعی مانند یک سپر دفاعی در برابر تفرقه دشمن عمل میکند و از انزوای افراد به خاطر نتایج جنگ جلوگیری میکند.
- حفظ اهداف جمعی و مطالبات مردمی: همبستگی باعث میشود اهداف کلان نظیر شروط شروع مذاکره، نزد مردم به یک همصدایی برسد و افراد احساس داشتن یک هویت جمعی را تجربه کنند.
همبستگی اجتماعی در زیارتگاه ها
مساجد، امامزاده ها و اماکن زیارتی به عنوان مکانهایی با ویژگیهای خاص معنوی، پایگاههای حیات اجتماعی مسلمانان محسوب میشوند و همچنین با توجه به نقش مساجد در دفاع مقدس هشت ساله، الگوی حاکمیتی پیامبر اسلام (ص) و ظرفیتهای متعدد این مراکز، ایجاد همبستگی اجتماعی در این مکانها، امری اجتناب ناپذیر است. در ادامه یادداشت، ایدههایی بررسی میشوند که توان ایجاد ذهنیت راهبردی در امر مدیریت زیارتگاهها را در این خصوص را دارندکه نه فقط در زمان جنگ بلکه در شرایط آرام کشور نیز به کار خواهند آمد:
1. مشارکت در بهبود زیرساختهای مساجد و امامزادهها
هر مکان مذهبی ممکن است خلاهایی در خصوص زیرساختها منجمله زیبایی ظاهری و فضای ناکافی برای بازی کودکان (مانند اتاق بازی، تاب و سرسره، لوازم نقاشی و …)داشته باشد. در شرایطی که ادراک مردم در جنگ معطوف به خرابی ها و خسارت ها است، اقدام مشارکتی در خصوص بهبود ظاهر و حتی امور بسیار جزئی مسجد اعم از جلوه های ملی- تمدنی، کاشی کاری های سنتی، اضافه کردن اتاق بازی برای کودکان و بهره گیری از توانهای مختلف مردمی، میتواند همبستگی و شکل گیری یک هویت واحد را برای جامعه به ارمغان بیاورد. اتاق بازی کودکان میتواند مشوقی برای حضور بیشتر والدین کودکان در مسجد نیز باشد و افزایش همبستگی اجتماعی را سبب میشود. همچنین حفظ بناهای هویتمند، رسیدگی به زیرساختهای بصری در بهبود کارکردهایی آیینی، منجر به همبستگی اجتماعی بیشتر میشوند (مرتضوی و همکاران، 1403).
2.تسهیلات سفر جمعی به اماکن زیارتی
در حدیثی از پیامبر اسلام (ص) نقل است که ایشان حضرت علی (ع) را از سفر به شکل فرادی منع کرده اند.[1] بر این اساس سیاستگذاری در زیارت باید بر محوریت شکل گیری سفر جمعی افراد صورت بگیرد. به طور مثال بازدید از قسمتهای خاص حرم حضرت رضا (ع)، فقط با احراز شرایط «سفر افراد یک محله» انجام شود. همچنین ارائه تسهیلات مالی و مادی در سفر زیارتی مانند «هزینه اقامت به صورت نیمبها» در صورتی که سفر به حالت جمعی انجام شود، حاصل گردد. اقدامات اینچنینی نیازمند توسعه زیرساختهای اطلاعاتی و نیازمند همکاری ارگانهای مختلف با یکدیگر است.
3.برگزاری مراسمهای ازدواج در امامزادهها
قرین شدن مراسمات عقد در امامزادههای هر شهر به دلیل داشتن فضای خاص معنوی، میتواند باعث ایجاد حس مطلوب جمعی شود و همچنین ادراک عموم مردم را نیز از زیست در حیات اجتماعی مسلمانان تغییر دهد. همچنین اشاره به شکل گیری مفهوم خانواده در این مراسمات، به بهبود کلیشه ذهنی جمع گرایی در جوامع مذهبی کمک میکند و اثر مثبتی بر ایمان جامعه اسلامی میگذارد.
4.فعالیتهای تعاونی در مساجد
عرضه اقلام، محصولات خانگی و کشتارهای دام روزانه میتواند در صرفهجویی در هزینههای خرید موثر باشد. علاوه بر آن پخت غذای اضافه خانگی و جمع آوری غذاها توسط اهالی مسجد و پخش آن در بین افراد نیازمند هم به پدیده همبستگی اجتماعی مردمی کمک میکند و هم در اسراف دور ریختن غذا جلوگیری میشود.
5.حضور مشاوران حقوقی و مسئولین در اماکن زیارتی
قرین شدن خدمت به مردم در مکانهای زیارتی مانند حضور داشتن یک مشاور حقوقی در قسمتی از حرم حضرت معصومه(س)، درک مطلوبی از کارایی حاکمیت اسلامی ارائه دهد و پیوند مسئولان و مردم را نیز بیشتر کند. این همبستگی اجتماعی از مردم و مسئولین، نقش مهمی در اتحاد آنها و حفظ حاکمیت ایفا میکند.
6.قرار دادن بستر مطالبه گری عمومی در مصلیهای نماز جمعه
شنیدن صدای اقشار مردم در تریبون هایی در حیاط مصلی بعد از اتمام نماز جمعه، میتواند سبب همدلی مردم با یکدیگر و در نهایت موجب همبستگی اجتماعی شود. همچنین نظام مند کردن این نوع از مطالبهگری و پیگیری آن در مساجد یا امامزاده های انتخابی مردم (مانند مساجد محل)میتواند باعث حفظ ارتباط مداوم مردم با مسئولین و یکدیگر جهت رفع مسائل به وجود آمده باشد و در ضمن حس همبستگی و تعلق داشتن به یکدیگر را نیز بالا ببرد.
نتیجهگیری
بهرهمندی از فضای معنوی زیارتگاهها و ویژگی جمع سازی آنها، به گسترش ارتباطات میان فرهنگی و تقویت روحیه دینداری منجر میشود که همبستگی اجتماعی عنصر کلیدی در دین اسلام است و لازمه آن اجرای راهبردهای فرهنگی خلاق با نگاه درست به مخاطب هدف است.
منابع
- اسماعیلی,علی (1402), جایگاه مسجد در تحقق همبستگی اجتماعی و توسعه شهر اسلامی، نشریه پژوهش و برنامه ریزی شهری، 14(55) 221-
- مرتضوی,سیده سارا , عندلیب,علیرضا , احمدیان,رضا و طلاچیان,مرتضی . (1403). کارآیی رویکرد همبستگی اجتماعی امیل دورکیم بر ارتقاء کارکردهای آیینی فضاهای شهری مطالعه موردی: محور زینبیه و حسینیه اعظم تا امامزاده سیدابراهیم (ع) شهر زنجان. مجله شهر پایدار, 7(1), 117-133.
[1] (الکافی، ج8، ص303)
