
دکتر محمد کرمینیا پژوهشگر فلسفه در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
سنت دیرپایی در فرهنگ معاصر ما وجود دارد که بزرگان را پس از رفتن، در قابهای امن و کمخطر اخلاقی محبوس میکند و از پرسشهای تند و ناتمامشان میگذرد. اگر امروز از درگذشت پروفسور مهدی گلشنی سخن میگوییم، برای بازخوانی یک گره مزمن در دانشگاه ایران است؛ گرهی که او سالها پیش تشخیص داده بود و پادزهرش را نه در بخشنامهها، بلکه در اعتمادی شگفتانگیز و بلندپروازانه به نسل جوان جستوجو میکرد.
در دام کوچک کردن بزرگان نیفتیم
هرگاه یکی از چهرههای اثرگذار عرصه علم و اندیشه از میان ما میرود، ماشین یادنامهنویسی و پیامهای تسلیت با سرعتی کمنظیر به کار میافتد و در چند روز، سیمای آن متفکر را در مجموعهای از صفات نیکو اما بیخطر خلاصه میکند. میگویند متواضع بود، خوشخلق بود، اهل تقوا و بیحاشیه بود، به دانشجویان محبت داشت و عمرش را در راه علم سپری کرد. این اوصاف گرچه در حق استادی چون پروفسور مهدی گلشنی عین واقعیت است و هیچکس که لحظهای در محضر او نشسته باشد نمیتواند در پاکی طینت و وقار انسانی او تردید کند، اما این نوع بزرگداشت یک آسیب پنهان و جدی دارد: وقتی متفکری را به چند فضیلت اخلاقی تقلیل میدهیم، ناخواسته پروژه فکری، دغدغههای ناآرام و نقدهای بنیادی او به وضع موجود را به حاشیه میرانیم و میراث زندهاش را به خاطرهای بیدردسر تبدیل میکنیم.
مسئلهای که امروز در سوگ استاد باید پیش چشم بگذاریم، نه صرفا فقدان یک فیزیکدان برجسته یا یک فیلسوف علم خوشنام، بلکه بحرانی است که سالهاست در رگهای دانشگاه ایران جریان دارد و رفتن او زنگ خطرش را بلندتر به صدا درمیآورد. دانشگاه امروز ما اگرچه در آمارهای کمی، تعداد مقالات نمایه شده، رتبهبندیهای بینالمللی و تربیت کارشناسان ماهر کارنامهای قابل توجه دارد، اما از یک بیماری خاموش و فرساینده رنج میبرد؛ بیماری کهتری معرفتی و محافظهکاری نظری.
در راهروهای دانشگاههای ما، صدها ذهن درخشان و هزاران ساعت تلاش صادقانه صرف حل معماهایی میشود که صورتمسئله آنها جای دیگری طرح شده و چارچوبهای فکری آنها از پیش تعیین گردیده است. ما یاد گرفتهایم در حاشیه پارادایمهای مسلط جهانی، پژوهشگرانی دقیق، منظم و حتی تحسینبرانگیز باشیم؛ اما هرجا پای پرسشهای بنیادین، بازاندیشی در مبانی علم و ورود به میدانهای ناهموار نظری به میان میآید، نوعی کمرویی مزمن و ترس معرفتی بر فضا سایه میاندازد. گویی پذیرفتهایم که سهم ما از جهان علم، مصرف هوشمندانه نظریهها و پر کردن شکافهای جزئی است و جرئت نظریهپردازی یا نقد مبانی، سهم دیگران. اینجاست که بازخوانی منش علمی و تربیتی مهدی گلشنی، از یک نوستالژی شاگردی فراتر میرود و به کلیدی برای فهم گره امروز دانشگاه ایران بدل میشود.
استادی که بیش از خودمان به ما ایمان داشت
اگر بهعنوان شاگردی که سالها در کلاسها و جلسات راهنمایی پروفسور گلشنی تنفس کرده و امروز خود در کسوت معلم دانشگاه و پژوهشگر فلسفه در همین نظام دانشگاهی مشغول به کار است، بخواهم جدای از تمام فضیلتهای علمی و اخلاقی ایشان تنها به یک ویژگی برجسته و تعیینکننده بسنده کنم، بیتردید به دمیدن روح خودباوری و بلندپروازی علمی در دانشجویان اشاره میکنم.
برای درک اهمیت این ویژگی، کافی است لحظهای به فضای غالب روابط استاد و شاگردی در بسیاری از دانشکدههای ما نگاه کنیم. در ساختار مرسوم دانشگاهی، دانشجوی جوان حتی اگر سرشار از استعداد باشد، بهتدریج یاد میگیرد که کوچک فکر کند و مطیع بماند. سلسلهمراتب نانوشتهای به او القا میکند که جایگاهش اجرای بخشهای تعریفشده یک پروژه، تکرار روشهای آزمودهشده و پرهیز از طرح ادعاهای بزرگ است. اگر دانشجویی بخواهد از مرز رشته خود پا فراتر بگذارد یا پرسشی بنیادین درباره مبانی دانش مطرح کند، غالبا با لبخندهای مصلحتاندیشانه و توصیه به واقعبینی و تمام کردن سریع پایاننامه روبهرو میشود. این فرهنگ، بهطور ناخواسته سقف پرواز ذهنهای جوان را کوتاه میکند و از همان سالهای نخست تحصیلات تکمیلی، احتیاط را جایگزین جسارت میسازد.
در میانه چنین فضایی، مواجهه با پروفسور گلشنی تجربهای شگفت و تکاندهنده بود. اعتمادی که ایشان به ما دانشجویان جوان داشت، اعتمادی بود که خودمان هرگز به خود نداشتیم. وقتی در برابر استادی مینشستی که نامش با تاریخ فیزیک و فلسفه علم در ایران گره خورده بود، انتظار داشتی با فاصلهای دستنیافتنی و لحنی از بالا به پایین مواجه شوی؛ اما در عوض، با نگاهی روبهرو میشدی که تو را نه یک کارآموز خام، بلکه یک متفکر همطراز در حال شکلگیری میدید. او مسائل سنگین، کتابهای دشوار و پروژههای بزرگ فکری را با چنان طمأنینهای بر دوش دانشجویان جوان میگذاشت که گویی هیچ تردیدی در توانمندی آنها برای ایستادن در مرزهای دانش ندارد.
نکته حیاتی که هرگز از خاطر شاگردان او محو نمیشود، اصالت این نگاه بود. برای همه ما واضح بود که این اعتماد و باور به جوانان، نه صرفا یک ژست اخلاقی، نه تعارفی پدرانه برای دلگرم کردن شاگردان و نه تکنیکی روانشناختی برای مدیریت کلاس، بلکه باوری عمیق و ریشهدار در دل ایشان بود. او واقعا به این نسل ایمان داشت. و همین ایمان واقعی بود که بهانههای تنبلی و خودکمبینی را از دست ما میگرفت. وقتی استادی در آن تراز علمی با تمام وجود باور دارد که تو میتوانی از پس پیچیدهترین مباحث فلسفه فیزیک یا نقد مبانی علم مدرن برآیی، دیگر نمیتوانی به پژوهشهای دمدستی و تکرار مکررات رضایت دهی. نگاه او، سقف اتاق را بالاتر میبرد و تو ناچار میشدی برای رسیدن به آن سقف، قد بکشی.
علمگرایی آدمهای مطیع میسازد، نه متفکران جسور
اما پرسش تحلیلی مهم اینجاست که ریشه آن اعتماد نامتعارف کجا بود؟ آیا بلندپروازی علمی که گلشنی در جان دانشجویان میدمید، صرفا محصول خلقوخوی خوشبینانه او بود یا پیوندی ارگانیک با دستگاه فکری و فلسفه علمش داشت؟ اگر کمی عمیقتر به میراث اندیشهای او بنگریم، درمییابیم که باور او به جسارت جوانان، در حقیقت امتداد مستقیم موضع فلسفی او در برابر علمگرایی و پوزیتیویسم بود.
در تلقی پوزیتیویستی و علمگرایانه که دهههاست بهصورت پیدا و پنهان بر بخش بزرگی از فضای آموزشی ما حاکم است، علم فعالیتی مکانیکی، خنثی و صرفا متکی بر جمعآوری دادهها و پیروی از دستورالعملهای تجربی فرض میشود. چنین نگاهی به علم، بهطور طبیعی چه نوع انسانی تربیت میکند؟ تکنسینهای دقیق و کارگزاران مطیع. اگر قرار باشد دانشمند تنها چرخدندهای در یک خط تولید جهانی باشد که دادهها را وارد فرمولهای موجود میکند و خروجی میگیرد، دیگر نیازی به خودباوری تمدنی، تخیل فلسفی و جسارت نظری نیست؛ بلکه برعکس، بلندپروازی فکری میتواند مزاحم نظم خط تولید تلقی شود.
مهدی گلشنی بخش بزرگی از عمر علمی خود را صرف نشان دادن سستی و خطای همین تصویر ساده و تخت از علم کرد. او بهعنوان فیزیکدانی که از درون ساختار علم مدرن سخن میگفت، نه از بیرون و از سر ناآشنایی، نشان داد که علم هرگز در خلاء متافیزیکی شکل نمیگیرد. حتی در قلب ریاضیترین و تجربیترین شاخههای فیزیک نظری، پیشفرضهای فلسفی، نگاه دانشمند به معنای واقعیت، علیت، نظم جهان و غایت هستی، در جهتدهی به پرسشها و تفسیر نظریهها نقشی انکارناپذیر دارند. بنیانگذاران فیزیک مدرن، از اینشتین و پلانک تا بور و هایزنبرگ، همگی متفکرانی بودند که جرئت طرح پرسشهای بزرگ فلسفی را داشتند و خود را در تنگنای ابزارگرایی محض حبس نکردند.
حال معنای آن اعتماد عمیق گلشنی به جوانان آشکارتر میشود. اگر علم میدان تلاقی جهانبینیها و افقهای معرفتی است، شکستن انحصار تفکر علمگرایانه و عبور از وضعیت منفعل و ترجمهای در جهان علم، کار بروکراتهای خسته و محافظهکار دانشگاهی نیست که سالهاست تخیل خود را به ساختارهای امن و کمخطر فروختهاند. چنین پروژه عظیمی نیازمند نسلی جوان، باهوش و بلندپرواز است که هنوز در قالبهای متصلب آکادمیک رام و اهلی نشده باشد؛ نسلی که بتواند همزمان به زبان دقیق فیزیک و ریاضیات مسلط باشد و در عین حال آنقدر شجاعت فکری داشته باشد که مبانی فلسفی همان علم را به چالش بکشد.
به همین دلیل است که دمیدن روح خودباوری در دانشجویان، در منظومه فکری گلشنی یک ویژگی حاشیهای نبود؛ بلکه یک استراتژی معرفتی بود. او میدانست تا زمانی که دانشجوی ایرانی خود را در قامت کنشگر و نظریهپرداز تراز اول نبیند و از سایه سنگین اقتدار فکری دیگران بیرون نیاید، تمام شعارهای مربوط به تحول علمی، تولید علم و دیالوگ میان علم و دین، صرفا به الفاظی بیجان روی کاغذ تبدیل خواهد شد. بدون جرئت، هیچ پارادایمی نقد نمیشود و بدون باور عمیق به توان جوان، هیچ جرئتی در دانشگاه جوانه نمیزند.
وقتی احتیاط آکادمیک، رؤیاهای بزرگ را میبلعد
طرح این مسئله در روزگار کنونی ما، نه یک بحث تئوریک و آرشیوی، بلکه پاسخی به یکی از فوریترین بحرانهای امروز آموزش عالی در ایران است. کافی است نگاهی به سازوکارهای حاکم بر دانشگاههای ما بیندازیم تا ببینیم چگونه سیستم بهصورت هوشمندانه اما ناخواسته، به جای تشویق بلندپروازی علمی، در حال ترویج علم کمریسک است.
آییننامههای ارتقا، معیارهای ارزیابی اساتید و سازوکار جذب و دفاع دانشجویان، به گونهای طراحی شدهاند که پژوهشهای خرد، کمخطر، سریعالوصول و منطبق بر مد روز نشریات بینالمللی را پاداش میدهند. در چنین اکوسیستمی، اگر یک پژوهشگر یا دانشجوی مستعد بخواهد چند سال از عمر خود را صرف یک مسئله عمیق و بنیادین در مرز میان فیزیک و فلسفه کند، یا بخواهد به یک دوگانه نظری قدیمی از زاویهای تازه نگاه کند، سیستم به او هشدار میدهد که این مسیر پرهزینه، کند و فاقد تضمین برای افزایش سریع شمار مقالات است. نتیجه این وضعیت، ظهور پدیدهای است که میتوان آن را تورم مقالات در کنار فقر اندیشه نامید. تولید انبوه متون علمی که نه دردی از جامعه و صنعت کشور دوا میکنند و نه در مرزهای جهانی دانش، پرسشی تازه میگشایند.
در این میان، معنای حضور تاریخی پروفسور گلشنی در قلب دانشگاه صنعتی شریف و تلاش خستگیناپذیر او برای بنیانگذاری و بالیدن گروه فلسفه علم در این دانشگاه، ابعاد تازهای پیدا میکند. فضای فکری ایران دهههاست که از یک دوپارگی مزمن رنج میبرد: از یک سو، در دانشکدههای علوم پایه و مهندسی، نگاهی غلبه دارد که فلسفه و تفکر بنیادی را حاشیهروی بیفایده و مانع پیشرفت فنی میداند؛ و از سوی دیگر، در بخشی از فضاهای علوم انسانی و حوزوی، درباره علم مدرن داوری میشود بیآنکه شناختی دقیق از ساختار درونی، زبان ریاضی و منطق تحول آن وجود داشته باشد.
گلشنی دقیقا در دشوارترین نقطه مرزی ایستاد تا این دو جزیره ناشنوا را به هم پیوند بزند. او نمیخواست مستعدترین ذهنهای فیزیک و مهندسی این سرزمین، صرفا به تکنسینهای خوشفکری تبدیل شوند که در نهایت یا در زنجیره پژوهشهای حاشیهای داخل فرسوده میشوند و یا بهعنوان نیروی کار ارزشمند، در خدمت پیشبرد پروژههایی در آن سوی مرزها قرار میگیرند که خود نقشی در تعریف افق آنها نداشتهاند. او میخواست دانشجوی شریف و هر دانشجوی مستعد دیگری در این کشور، افق دیدش را به وسعت تاریخ علم و فلسفه باز کند و بفهمد که پشت هر معادله و فناوری، چه جهانی از پرسش و معنا نهفته است.
بیرون کشیدن یک دانشجوی نخبه از مسیر امن و پرمنافع تخصصگرایی محض و دعوت او به میدان پرمخاطره فلسفه علم و پرسشهای بنیادین، کاری نیست که با بخشنامه و نصیحت شدنی باشد. این کار فقط زمانی ممکن میشود که استادی با قامت علمی و اعتبار جهانی مهدی گلشنی، در چشمان آن جوان نگاه کند و با صداقتی تمام به او بفهماند که تو برای کارهای بزرگتر از حل تمرینهای آماده ساخته شدهای. امروز که چتر حمایتی و نگاه باوقار او دیگر بالای سر این جریان نیست، خطر بازگشت دانشگاه به همان محافظهکاری بیرمق و شکاف عمیق میان علم و تفکر، بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
وفاداری به استاد، تکرار نام او نیست
سوگ رفتن استاد برای ما شاگردانش، غمی سنگین و شخصی است؛ غمی که در سکوت کلاسها، در یادآوری جلسات بحث و در حسرت آن لبخند آرام و مشوقانه، خود را نشان میدهد. اما اکنون که خودمان پشت میز استادی نشستهایم و نسلی تازه از دانشجویان روبهرویمان قرار گرفتهاند، باید از خود بپرسیم که معنای واقعی وفاداری به میراث مهدی گلشنی چیست؟
سادهترین و در عین حال بیثمرترین راه، آن است که نام او را بر تالارها بگذاریم، از خوشاخلاقی و تواضعش یاد کنیم و بعد، خودمان دوباره به پیله امن پژوهشهای کمریسک و روزمرگیهای اداری دانشگاه بازگردیم. اگر ما که روزی زیر نور آن اعتماد شگفتانگیز رشد کردیم، امروز در مواجهه با دانشجویان جوان خود، بدبین، سختگیر در امور شکلی و کمتوقع در امور فکری باشیم، در حقیقت درس اصلی استاد را فراموش کردهایم.
بزرگترین وصیت نانوشته پروفسور گلشنی برای جامعه علمی ایران، نه در سطرهای کتابهایش، بلکه در همان روحیهای نهفته است که در جان شاگردانش میدمید. او به ما آموخت که دانشگاه زنده، دانشگاهی نیست که تنها آمار مقالاتش هر سال بالا برود؛ دانشگاه زنده جایی است که در آن، پرسشهای بزرگ ترسناک نیستند و جوان ایرانی جرئت میکند با اعتمادبهنفس، تسلط علمی و عمق فلسفی، در میانه میدان اندیشه جهانی بایستد و حرفی از آن خود داشته باشد.
اگر امروز میخواهیم ادای دینی در خور به روح بلند او داشته باشیم، راهش زنده نگه داشتن همان نگاه و همان جسارت در رگهای دانشگاه ایران است. راهش آن است که عقده کهتری معرفتی را کنار بگذاریم، از حصار تنگ رشتهگراییهای بیروح فراتر برویم و به دانشجویانمان همانگونه اعتماد کنیم که استاد به ما اعتماد کرد؛ اعتمادی بیتعارف و عمیق، که از دل باور به آینده این سرزمین میجوشد. مهدی گلشنی رفت، اما پرسش بزرگ او همچنان پیش روی دانشگاه ما باز است: آیا سرانجام جرئت آن را پیدا میکنیم که به اندازه ایمانی که او به ما داشت، بزرگ بیندیشیم؟



