معصومه غریب حسینی پژوهشگر حوزه جمعیت در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
در دورههایی که جامعه با تنشهای سیاسی، فشارهای خارجی یا تهدیدهای بینالمللی مواجه میشود، حفظ آمادگی روانی و تقویت اراده اهمیت دوچندان پیدا میکند. یکی از رویکردهای شناختهشده در روانشناسی، نگرشِ «دیدن نیمهی پر لیوان» است؛ رویکردی که نه یک خوشبینی سادهانگارانه، بلکه یک سبک مدیریت ذهن در شرایط دشوار محسوب میشود.
در فضای فرسایشی تهدید و نااطمینانی، ذهن انسان بهطور طبیعی تمایل دارد بر جنبههای منفی، اخبار نگرانکننده و پیامدهای احتمالی بحران تمرکز کند. این تمرکز یکجانبه اگر ادامه یابد، میتواند به فرسایش تدریجی اراده، کاهش اعتمادبهنفس و تزریق ترس در لایههای عمیق ذهن منجر شود. چنین وضعیتی توان
ذهن برای تحلیل منطقی و ارزیابی واقعبینانه را کاهش میدهد و باعث میشود ابعاد منفی بزرگتر از واقعیت و ظرفیتها کوچکتر دیده شوند.
بنابراین، برای حفظ توان ذهنی و روانی جامعه در برابر فشارهای بیرونی، لازم است اقدامات آگاهانهای انجام گیرد؛ از جمله تقویت نگرش مثبت و واقعبینانه، تمرکز بر تواناییها و ظرفیتها، افزایش تابآوری روانی و مراقبت از سلامت ذهن در برابر موج اخبار منفی. با چنین رویکردی میتوان وضوح فکری، قدرت تحلیل و انگیزه را حفظ کرد و از افت روحیه در شرایط بحرانی جلوگیری نمود.
در چنین شرایطی، تقویت «تابآوری شناختی» نیز اهمیت ویژهای دارد؛ مفهومی که به توانایی ذهن در بازگشت به حالت تعادل پس از مواجهه با فشارهای شدید اشاره دارد. تابآوری زمانی شکل میگیرد که افراد یاد بگیرند میان واقعیتهای تهدیدآمیز و ادراک ذهنی خود تمایز قائل شوند. به بیان دیگر، بحران خارجی تنها زمانی به بحران درونی تبدیل میشود که ما اجازه دهیم ذهن، بدون پالایش و مدیریت، تحت سلطه اخبار اضطرابآور و روایتهای ناامیدکننده قرار گیرد. آموزش مهارتهایی مانند مهار خودکارآمدی، تقویت سواد رسانهای، تمرین نظم ذهنی و تکیه بر نقاط قوت فردی و جمعی، همگی به ما کمک میکنند تا در برابر فشارهای بیرونی، نه تنها منفعل نباشیم بلکه با اعتمادبهنفس و ارادهای قویتر واکنش نشان دهیم. چنین مهارتهایی بنیان روانی جامعه را استوار نگه میدارد و مانع از آن میشود که تهدیدها، ذهن جمعی را به سمت ناامیدی یا رفتارهای واکنشی سوق دهند.
یکی از گامهای حیاتی در حفظ پایداری روانی جامعه، مدیریت جریان اطلاعاتی است که افراد روزانه با آن مواجه میشوند. قرار گرفتن مستمر در معرض اخبار منفی، جهتدار یا تحریککننده، بهویژه زمانی که از منابع نامعتبر یا با اهداف تأثیرگذاری بر افکار عمومی منتشر میشوند، میتواند باعث افزایش اضطراب، کاهش احساس کنترل و تضعیف اعتمادبهنفس جمعی شود. به همین دلیل لازم است افراد، مهارت «سواد رسانهای» را تقویت کنند؛ یعنی توانایی تشخیص منابع قابلاعتماد، پرهیز از مصرف بیرویه اخبار هیجانی، و بررسی انتقادی اطلاعات پیش از پذیرش یا بازنشر آن. این آگاهی رسانهای کمک میکند ذهن در برابر پیامهای مخرب و تحلیلبرهمزننده ایمن بماند و اجازه ندهد روایتهای ناامیدکننده یا هدفمند، تمرکز، اراده و انسجام روانی جامعه را تحتتأثیر قرار دهد.
