امین جمالی پژوهشگر حوزه اقتصاد در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
بعد از تبیین مفهوم اهداف تاکتیکی و راهبردی، جهت ارزیابی میزان موفقیت طرفین درگیری، به بررسی این اهداف از منظر طرفین درگیری پرداخته می شود. بر اساس تحلیل رفتار راهبردی و الگوهای عملیاتی محور آمریکا-اسرائیل، میتوان به این استنتاج رسید که در مراحل آغازین تقابل نظامی، اهداف اقتصادی در سلسله مراتب اولویتهای راهبردی این کشورها جایگاه محوری نداشت. تحلیل محتوای گفتمان نخبگان سیاسی-امنیتی رژیم صهیونیستی و مقامات ارشد آمریکایی، همچنین بررسی الگوهای عملیاتی در مراحل اولیه عملیات نظامی و پاسخهای متعاقب آن، حاکی از آن است که ایران با چند هدف راهبردی اصلی مواجه بود: خلع سلاح راهبردی از طریق تخریب توان بازدارندگی موشکی و پهپادی جمهوری اسلامی ایران بهعنوان ستون فقرات قدرت منطقهای، حذف توان هسته ای و دستیابی به یا نابودی اورانیوم های غنی سازی شده ۶۰ درصد، تغییر رژیم از طریق براندازی نظام سیاسی با بهرهگیری از ظرفیتهای ناآرامیهای داخلی و تقویت جریانهای مخالف و تجزیه جغرافیایی-سیاسی.
عدم تحقق کامل این اهداف راهبردی در بازه زمانی مورد انتظار، موجب تحول بنیادین در رویکرد دشمنان گردید. این تحول مبتنی بر نظریه فشار حداکثری چندبعدی شکل گرفت که در آن، جنگ اقتصادی بهعنوان ابزار اصلی دستیابی به اهداف سیاسی-امنیتی تعریف شد و به گفته برخی از تحلیلگران مجبور کردن ایران به مذاکره و پایان جنگ بود. منطق این تحول راهبردی بر این فرضیه استوار است که تخریب زیرساختهای اقتصادی و ایجاد بحران معیشتی، میتواند بهعنوان اهرم فشار بر حکومت و کاهش تابآوری اجتماعی عمل کند. در این چارچوب، هدفگیری تأسیسات اقتصادی نه بهعنوان هدف نهایی، بلکه بهمثابه ابزاری برای دستیابی به اهداف سیاسی-امنیتی تعریف میشود.
بنابر این در تحلیل کلان-راهبردی، میتوان اهداف محور آمریکا-اسرائیل را در دو سطح دستهبندی کرد. در سطح راهبردی، خلع سلاح بازدارنده از طریق توقف برنامههای موشکی و پهپادی ایران یا کاهش قابل توجه توانایی موشکی و پهپادی، خارج کردن اورانیوم های غنی سازی شده ۶۰ درصد و کاهش توان هسته ای ایران، تغییر معادله قدرت منطقهای از طریق تضعیف محور مقاومت و تثبیت هژمونی اسرائیل در خاورمیانه[1]
و در نهایت دگرگونی سیاسی از طریق تغییر یا فروپاشی نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران قرار دارد[2] [3]. عواقب تحقق این اهداف راهبردی قطعا بر حوزه های اقتصادی اثرگذار است که می توان از نظر اقتصادی در سطح تاکتیکی به اهدافی از جمله تخریب زیرساختهای تولیدی از طریق هدفگیری تأسیسات صنعتی، پالایشگاهها و مراکز تولید انرژی، ایجاد اختلال در زنجیره تأمین و شبکههای لجستیک و توزیع کالاهای اساسی، تحمیل هزینههای اقتصادی از طریق افزایش بار مالی بازسازی و تعمیرات بر اقتصاد ملی، و ایجاد بحران معیشتی از طریق کاهش دسترسی به کالاهای اساسی و افزایش تورم برای کاهش حمایت اجتماعی از نظام اشاره کرد.
تخریب زیرساختهای اقتصادی، طیف گستردهای از پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت را به همراه دارد که شامل اختلال در تولید ناخالص داخلی و کاهش رشد اقتصادی، افزایش نرخ بیکاری بهویژه در بخشهای صنعتی آسیبدیده، تشدید فشارهای تورمی ناشی از کمبود عرضه و افزایش هزینههای واردات، کاهش درآمدهای ارزی بخاطر آسیب به تأسیسات پالایشگاهی و پتروشیمی و افزایش هزینههای فرصت برای سرمایهگذاری در بخشهای تولیدی میباشد. تحلیل این پویاییها نشان میدهد که جنگ اقتصادی، بخش جداییناپذیر از تقابل راهبردی معاصر است و مدیریت مؤثر آن، نیازمند رویکردی میانرشتهای است که ابعاد امنیتی، اقتصادی و اجتماعی را بهطور همزمان در نظر بگیرد.
ولی در نهایت با وجود نرخ مناسب شلیک موشک و پهپاد و مدیریت میدان نبرد به دست نیرویهای نظامی ایران و حتی ارزیابی های اطلاعاتی دشمن نسبت به پایداری توان موشکی و پهپادی[4] در کنار حفظ هسته اصلی صنعت هسته ای یعنی بومی بودن تجهیزات و دانش بومی هسته ای و نامعلوم بودن وضعیت نطنز، فردو، اصفهان و تاسیسات آب سنگین اراک[5] و البته پایداری تولید نیروگاه اتمی بوشهر با وجود ۴ بار بمباران[6] و تخلیه اکثریت نیروهای روسی (حدود ۶۲۰ نفر از بین ۶۴۰ نفر نیروی روسی در این نیروگاه که بیشتر مربوط به ساخت فازهای ۲ و ۳ درحال فعالیت بودند و ۲۰ نفر مربوط به مدیران ارشد و متخصصان امنیت تاسیسات و شبکه می شوند [7] [8] [9] [10]،پایدار نظام سیاسی و ساختار تصمیم گیری جمهوری اسلامی ایران و پاسخ بلافاصله نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، تخریب، انهدام و سرکوب نیروهای نیابتی آمریکا و اسرائیل در خارج مرز ها مانند کمله و پژاک و در داخل مرز ها مانند سلطنت طلبان و افسران موساد، اتحاد بیش از پیش ایرانیان (حتی قاچاقچیان مسلح) در برابر آمریکا-اسرائیل، حضور مردم در خیابان ها به عنوان پشتیبان همه جبهه های نبرد، همگی نشان از عدم دسترسی آمریکا-اسرائیل به اهداف راهبردیشان است. دنبال کردن این اهداف هرچند با موفقیت تاکتیکی گسترده که شامل ۱۷۰۰۰ حمله از سمت اسرائیل و ۱۹۰۰۰ حمله از سمت آمریکا[11] به خاک ایران می شود خسارت هایی را برای مردم ایران ایجاد کرده است ولی برای این دو رژیم هنوز امکان دستیابی به موفقیت لازم حتی در بلند مدت قابل تصور نیست.
[1] WION. (2026). ‘Operation Lion’s Roar vs Epic Fury’: Why US-Israel are running two different missions to strike Iran?. World Is One News (2026, February 28). Retrieved April 19, 2026, from https://www.wionews.com/photos/operation-roaring-lion-vs-epic-furry-why-us-israel-are-running-two-different-mission-to-strike-iran-1772291895036
[2] White House. (2026). President Trump delivers powerful primetime address on Operation Epic Fury. The White House, (2026, April 2). https://www.whitehouse.gov/releases/2026/04/president-trump-delivers-powerful-primetime-address-on-operation-epic-fury/
[3] All Israel News Staff. (2026). ‘We are winning, and Iran is being decimated’: PM Netanyahu says Israel ‘not sure who is running Iran right now’. All Israel News (2026, March 20). Retrieved April 19, 2026, from https://allisraelnews.com/we-are-winning-and-iran-is-being-decimated-pm-netanyahu-says-israel-not-sure-who-is-running-iran-right-now
[4] Panorama. (2026). US DIA warns: Iran has thousands of missiles and “kamikaze” drones in its arsenal. Panorama. https://en.panorama.com.al/dia-amerikane-paralajmeron-irani-ka-mijera-raketa-dhe-drone-kamikaze-ne-arsenalin-e-tij/
[5] تابناک. (۱۴۰۴). آیا تأسیسات هستهای ایران در حمله آمریکا از بین رفت؟. خبرگزاری تابناک. کد خبر:. ۱۳۱۳۵۸۶. https://www.tabnak.ir/005Vis
[6] Eruygur, B. (2026). Rosatom chief says 128 Russian personnel remain at Iran’s Bushehr Nuclear Power Plant, (2026, April 9). AA.com.tr (Anadolu Ajansı). https://f.aa.com.tr/en/middle-east/rosatom-chief-says-128-russian-personnel-remain-at-iran-s-bushehr-nuclear-power-plant/3899588
[7] Teslova, E. (2026). Russian State Atomic Energy Corporation head says 639 of its employees remain in Iran. Anadolu Ajansı, (2026, March 3). https://www.aa.com.tr/en/middle-east/russian-state-atomic-energy-corporation-head-says-639-of-its-employees-remain-in-iran/3848686
[8] TASS. (2026). IN BRIEF: Rosatom Chief’s statements on situation around Bushehr Nuclear Power Plant. Russian News Agency TASS, (2026, March 3). https://tass.com/politics/2095743
[9] M24. (2026). “Росатом” проведет новую волну эвакуации сотрудников с АЭС “Бушер” [Rosatom will conduct a new wave of evacuation of employees from the Bushehr NPP]. Moscow 24 News Agency, (2026, April 9). https://www.m24.ru/news/politika/09042026/890158
[10] FP News Agency [@AFP]. (2026). *Russia has withdrawn almost all its staff from Iran’s sole nuclear power plant … just 20 — top managers and those responsible for equipment safety — remain at the station* [Post]. X Social Media, (2026, April 14). https://x.com/AFP/status/2043928946622759382
[11] Israel Hayom. (2026). Israel reveals numbers behind Operation Roaring Lion. Israel Hayom Newspaper, (2026, April 18). Retrieved April 19, 2026, from https://www.israelhayom.com/2026/04/18/israel-reveals-numbers-behind-operation-roaring-lion/
