امین جمالی پژوهشگر حوزه اقتصاد در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:

1.   مقدمه

تحلیل منازعات بین‌المللی در ساختار هرج و مرج جهانی — جایی که هیچ نهاد فراملیِ قدرتمندی برای تضمین قراردادها وجود ندارد — یکی از پیچیده‌ترین حوزه‌های اقتصاد سیاسی و مطالعات استراتژیک است. در چنین محیطی، تصمیم‌گیری بازیگران صرفاً بر اساس وعده‌های دیپلماتیک استوار نیست، بلکه تابعی از بیشینه‌سازی مطلوبیت، ارزیابی مستمر هزینه‌ها و معمای «تعهدات غیرمعتبر» (Incredible Commitments) است.

زمانی که منازعه میان دو بازیگر با عدم تقارن شدید (Asymmetry) در قدرت نظامی، اقتصادی و هندسه جغرافیایی رخ می‌دهد، تحلیل‌های توصیفیِ مرسوم در روابط بین‌الملل، توانایی پیش‌بینی نقاط تعادل (Equilibrium points) را از دست می‌دهند. در این یادداشت علمی، با بهره‌گیری از چارچوب نظریه بازی‌های پویا با اطلاعات نامتقارن (Dynamic Games of Incomplete Information)، به مدل‌سازی ریاضی جنگ رمضان میان ایران و آمریکا با ویژگی‌های متمایز می‌پردازیم. هدف اصلی، کالبدشکافی رفتار عقلایی، تحلیل سیگنال‌های مخابره‌شده در زمان درخواست آتش‌بس، و پاسخ به این پرسش است که چرا در یک نبرد فرسایشی، توقف جنگ بر روی کاغذ می‌تواند به جای صلح، به عنوان محرکی برای تشدید و ادامه جنگ عمل کند.

2.   مختصات تقابل؛ معرفی شرایط دو کشور

برای استخراج توابع مطلوبیت و تعریف فضای استراتژی‌ها، دو کشور «آلفا» (با ویژگی‌های هژمونیک مشابه آمریکا) و «بتا» (با ویژگی‌های منطقه‌ای مشابه ایران) را در نظر می‌گیریم. تغیر نام به دلیل عدم درنظر گرفتن فروض دیگری است که ممکن است مطابق نظر برخی بر نتیجه موثر باشد. تقابل این دو کشور بر اساس عدم تقارن (Asymmetry) عمیق در سه حوزه کلیدی شکل می‌گیرد:

کشور آلفا (الگوی آمریکا)	کشور بتا (الگوی ایران)	حوزه تقابل
هژمونی پولی، اقتصاد تکنولوژی‌محور، استفاده از تحریم به عنوان سلاح	اقتصاد منبع‌پایه (انرژی)، تحت فشار تحریم، متکی به اقتصاد سایه و تاب‌آوری	قدرت اقتصادی
قدرت پرتابل جهانی، برتری مطلق هوایی و دریایی، بودجه کلان	جنگ نامتقارن، بازدارندگی موشکی، استراتژی منع دسترسی	دکترین نظامی
انزوای استراتژیک (محصور بین دو اقیانوس)، مرزهای امن	جغرافیای کوهستانی (دژ دفاعی طبیعی)، تسلط بر گلوگاه ترانزیت جهانی انرژی	مزیت جغرافیایی

بر مبنای این جدول، ساختار نامتقارن این دو بازیگر در سه محور زیر کالبدشکافی می‌شود:

الف) تفاوت‌های اقتصادی: تقابل هژمونی و بقا

اقتصاد آلفا بر پایه تسلط بر سیستم مالی جهانی و ارز جهان‌روا کار می‌کند. این کشور نیازی به درگیری فیزیکی برای ضربه زدن به رقبا ندارد؛ بلکه از ابزارهای نهادی و تحریم برای منزوی کردن کشور بتا استفاده می‌کند. در مقابل، کشور بتا دارای منابع عظیم انرژی است، اما به دلیل محدودیت‌های تحریمی، در زنجیره تامین جهانی دچار اصطکاک است. بتا استراتژی خود را بر دور زدن تحریم‌ها، ایجاد بازارهای غیررسمی و استفاده از انرژی به عنوان اهرم فشار اقتصادی بنا کرده است.

ب) تفاوت‌های نظامی: کلاسیک در برابر نامتقارن

کشور آلفا دارای ناوگان آب‌های آزاد و پایگاه‌های نظامی متعدد در اطراف کشور بتا است و دکترین آن بر حملات پیش‌دستانه و برتری تکنولوژیک استوار است. در سوی دیگر، کشور بتا می‌داند که در یک جنگ کلاسیک شانسی برای پیروزی ندارد. بنابراین، دکترین نظامی خود را بر بالا بردن هزینه درگیری برای آلفا متمرکز کرده است. این کار از طریق توسعه شبکه‌ای از نیروهای هم‌پیمان منطقه‌ای، قایق‌های تندرو و زرادخانه موشکی برای تهدید پایگاه‌های آلفا و مسیرهای تجاری انجام می‌شود.

ج) تفاوت‌های جغرافیایی: امنیت ذاتی در برابر ژئوپلیتیک اهرمی

آلفا از نظر جغرافیایی عملاً غیرقابل تهاجم زمینی است و دغدغه امنیتی در مرزهای خود ندارد. اما بتا در یک منطقه به‌شدت پرالتهاب قرار دارد. با این حال، جغرافیای بتا دو مزیت استراتژیک به آن می‌دهد:

• عمق استراتژیک و کوهستان: که تهاجم زمینی و اشغال آن را برای ارتش آلفا به یک کابوس لجستیکی تبدیل می‌کند.
• تسلط بر گلوگاه‌های انرژی: بتا می‌تواند در صورت به خطر افتادن بقای خود، جریان انتقال انرژی جهان را مختل کند که این امر مستقیماً به اقتصاد جهانی و منافع آلفا ضربه می‌زند.

این ساختار نامتقارن، بستر بسیار مناسبی برای تحلیل‌های اقتصاد سیاسی و مدل‌سازی‌های استراتژیک در فازهای بعدی این تقابل است.

د) اثبات عدم تقارن عمیق و گذار به جنگ فرسایشی و سیگنال‌دهی

برآیند سه محور فوق (تفاوت‌های اقتصادی، نظامی و جغرافیایی) نشان می‌دهد که منازعه میان کشور آلفا (مهاجم) و کشور بتا (مدافع) هرگز نمی‌تواند در قالب یک «جنگ کلاسیک» با هدف تسلیم سریع و قاطع نظامی تحلیل شود. عدم تقارن عمیق در ابزارهای اعمال قدرت، ماهیت تقابل را به طور بنیادین تغییر می‌دهد.

کشور آلفا به دنبال تحمیل اراده خود از طریق محاصره اقتصادی و برتری تکنولوژیک است تا بتا را به فروپاشی درونی بکشاند. اما بتا با آگاهی کامل از ناتوانی خود در یک تقابل رودررو، استراتژی بقای خود را بر «بیشینه‌سازی مستمر هزینه» برای آلفا استوار می‌سازد (از طریق به خطر انداختن جریان انرژی و ضربه به شبکه پایگاه‌های منطقه‌ای). در نتیجه، این منازعه از یک تقابل نظامی خطی، به یک جنگ فرسایشی (War of Attrition) تبدیل می‌شود؛ عرصه‌ای که در آن، پیروزِ میدان بازیگری نیست که قدرت آتش بیشتری دارد، بلکه کشوری است که آستانه تحمل بالاتری در برابر هزینه‌های انباشته از خود نشان می‌دهد.

از آنجا که سطح تحمل فیزیکی و روانی دو طرف برای یکدیگر پنهان است (هیچ‌کس نقطه دقیق شکنندگی رقیب را نمی‌داند)، این نبرد فرسایشی به ناچار با یک بازی سیگنال‌دهی (Signaling Game) گره می‌خورد. در این فضا، هر کنش دیپلماتیک یا نظامی — به ویژه درخواست آتش‌بس یا پذیرش آن — فراتر از معنای ظاهری خود، سیگنالی حیاتی از میزان تاب‌آوری داخلی به رقیب مخابره می‌کند که می‌تواند معادلات هزینه-فایده او را کاملاً دگرگون سازد.

3.  چارچوب نظری؛ معرفی نظریه بازی‌ها و مدل‌های مورد استفاده

تحلیل سنتی در مطالعات استراتژیک و روابط بین‌الملل، غالباً بر ارزیابی استاتیکِ (ایستای) قدرت نظامی و توزیع منابع متمرکز است. با این حال، در منازعات نامتقارن که در آن بقای یک سیستم در برابر هژمونی دیگری قرار می‌گیرد، محاسبات لحظه‌ای، ارزیابی مستمر هزینه‌ها و پویایی‌های زمانی نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند. در چنین شرایطی که محیط بازی عاری از نهادهای تضمین‌کننده است، نظریه بازی‌ها (Game Theory)  به عنوان ابزاری قدرتمند در اقتصاد سیاسی برای مدل‌سازی رفتار عقلایی و استراتژیک وارد عمل می‌شود.

برای کالبدشکافی دقیق این تقابل نامتقارن، از چارچوب پیشرفته «بازی‌های پویا با اطلاعات نامتقارن» (Dynamic Games of Incomplete Information) استفاده می‌کنیم. انتخاب این مدل بر اساس سه ویژگی ذاتی و جدایی‌ناپذیر این منازعه صورت گرفته است:

• پویایی زمانی (Dynamic Nature): تصمیمات دو کشور به صورت همزمان اتخاذ نمی‌شود، بلکه ماهیتی متوالی (Sequential) دارد. هر کنش (مانند اعمال تحریم یا بستن تنگه هرمز)، واکنشی را در طول زمان در پی دارد و بازیکنان باید پیامدهای بلندمدت (سایه آینده) را در استقرای قهقرایی خود لحاظ کنند.
• اطلاعات نامتقارن (Incomplete Information): هیچ‌یک از دو طرف از تابع هزینه واقعی (Real Cost Function)  و نقطه دقیق شکنندگی طرف مقابل اطلاع ندارد. آلفا نمی‌داند بتا تا چه حد می‌تواند فشارهای اقتصادی و تخریب زیرساخت‌ها را تحمل کند و در سوی مقابل، بتا نیز نمی‌داند آستانه تحمل اقتصاد جهانی و افکار عمومی آلفا در برابر بحران انرژی تا کجاست.
• سیستم ارزیابی باورها (Belief System): در غیاب اطلاعات کامل، هر بازیگر باید با رصد کنش‌های رقیب و با استفاده از قضیه به‌روزرسانی بیزین (Bayesian Updating)، باورهای خود را نسبت به «نوعِ» (Type) بازیگر مقابل مدام اصلاح کند (تشخیص اینکه آیا حریف در وضعیت تاب‌آور قرار دارد یا شکننده).

مدل تحلیلی این یادداشت، ملغمه‌ای از سه مفهوم بنیادین در اقتصاد ریاضی است:

۱.  بازی فرسایشی (War of Attrition): برای تحلیل زمان بهینه توقف جنگ، بر اساس نقطه‌ای که هزینه‌های انباشته برای یک طرف، از ارزش استراتژیک پیروزی فراتر می‌رود.

۲. تئوری گزافه‌گویی (Cheap Talk): برای ارزیابی اعتبار وعده‌ها، تفاهم‌نامه‌های کاغذی و درخواست‌های مکرر آتش‌بس در شرایطی که نقض آن‌ها هزینه ساختاری یا نهادی برای طرف نقض‌کننده در پی ندارد.

۳. تعادل بیزین کامل (Perfect Bayesian Equilibrium – PBE): به عنوان راهکار حل بازی، برای یافتن نقاط تعادلی که در آن‌ها، استراتژی هر کشور با توجه به باورهای به‌روزرسانی‌شده‌اش، در هر مرحله از بازی بهینه است.

ترکیب این مفاهیم نظری به ما اجازه می‌دهد تا از سطح توصیفات صرفاً سیاسی عبور کرده و با منطق ریاضی اثبات کنیم که چرا در برخی شرایط خاص، یک تفاهم‌نامه صلح بر روی کاغذ، نه تنها به توقف پایدار جنگ نمی‌انجامد، بلکه می‌تواند به عنوان محرکِ اطلاعاتیِ قدرتمندی برای تشدید نهایی حملات عمل کند.

4.  مدل‌سازی فاز اول تقابل؛ نقطه اوج بحران

در این بخش، فاز اوج منازعه (Status Quo of Climax) را مدل‌سازی می‌کنیم. در این فاز، کشور  تنگه هرمز را مسدود کرده، ضربات مستمری به پایگاه‌ها و منافع منطقه‌ای کشور آلفا وارد می‌سازد و به سقف توان اعمال فشار فیزیکی خود رسیده است. از سوی دیگر، کشور آلفا تحت فشارهای شدید اقتصادی (ناشی از بحران انرژی) و سیاسی قرار گرفته، اما به دلیل ماهیت هژمونیک خود، تا زمانی که مجبور نشود به هیچ توافقی پایبند نخواهد بود و در صورت اقتصادی بودن، هدف نابودی کامل بتا را دنبال می‌کند.

۴.۱. تعریف متغیرها و فضای بازی

بازی را در چارچوب یک بازی سیگنال‌دهی پویا با اطلاعات نامتقارن فرمول‌بندی می‌کنیم (کشور آلفا = A و کشور بتا  = B) :

• بازیکنان: کشور آلفا (هژمون مهاجم) و کشور بتا (قدرت منطقه‌ای مدافع).
• انواع بازیکنان (Types):

• نوع کشور  (میزان آسیب‌پذیری اقتصاد و سیاست داخلی آلفا از بحران).

• نوع کشور  (میزان تاب‌آوری زیرساخت‌ها و جامعه بتا در برابر تشدید جنگ).

• فضای اقدامات (Action Space):

• اقدامات کشور

• Hold  (H): تداوم انسداد تنگه هرمز و حفظ سطح فعلی ضربات منطقه‌ای بدون درخواست مذاکره.

• Signal  (S): ابراز تمایل دیپلماتیک (مستقیم یا غیرمستقیم) برای توقف جنگ و آتش‌بس.

• اقدامات کشور

• Stop  (ST): توقف جنگ و پذیرش آتش‌بس.

• Continue  (C): تداوم جنگ فرسایشی در سطح فعلی به امید فروپاشی درونی B.

• Annihilate  (AN): تشدید تنش تا سطح تهاجم گسترده برای نابودی کامل B.

• متغیرهای ارزش و هزینه:

•  و  : مطلوبیت حاصل از توقف جنگ برای دو کشور، با قید اصلی :

•  : ارزش استراتژیک و هژمونیک نابودی کامل کشور بتا برای کشور A.

•  : نرخ هزینه‌های انباشته مستمر کشورآلفا(هزینه ناشی از شوک انرژی جهانی و تلفات پایگاه‌ها).

•  : نرخ هزینه‌های مستمر کشور بتا (آسیب به زیرساخت‌های اقتصادی).

•  : هزینه بسیار بزرگ، قطعی و غیرقابل بازگشت که در صورت انتخاب اقدام AN (نابودی کامل) توسط A، از طریق بازوهای منطقه‌ای و موشکی بتا به منافع حیاتی و متحدان آلفا وارد می‌شود.

•  : باور (Belief) کشور آلفا نسبت به احتمال فروپاشی درونی کشور بتا در صورت تداوم فشار

۴.۲. توابع مطلوبیت بازیکنان

تابع مطلوبیت کشور آلفا بسته به اقدام انتخابی او به صورت زیر تعریف می‌شود:

تابع مطلوبیت کشور بتا نیز تابعی از نرخ هزینه مستمر  و مطلوبیت توقف  است:

 

۴.۳. تحلیل شرط توقف جنگ (Stopping Condition)

کشور آلفا بازیگری عقلایی است که تنها زمانی گزینه توقف (ST) را انتخاب می‌کند که مطلوبیت آن از هر دو گزینه «ادامه جنگ فرسایشی» (C) و «نابودی کامل» (AN) بیشتر باشد. بنابراین، شرط اجبار کشور آلفا به توقف عبارت است از:

این شرط ریاضی دو پیامد استراتژیک اساسی دارد:

1. بازدارندگی فیزیکی: برای بازداشتن آلفا از اقدام AN (نابودی کامل)، باید شرط همواره برقرار باشد. یعنی ظرفیت پاسخ منطقه‌ای بتا باید هزینه‌ای بالاتر از ارزش هژمونیک نابودی اش به آلفا تحمیل کند.
2. بازدارندگی فرسایشی: برای بازداشتن آلفا از ادامه جنگ (C)، باید مجموع هزینه جاری () و پایین نگه داشتن احتمال فروپاشی (p)، ارزش مورد انتظار ادامه جنگ را به زیر برساند:

۴.۴. پارادوکس سیگنال‌دهی و تعادل بیزین کامل (PBE)

معمای اصلی کشور بتا در این نقطه شکل می‌گیرد. بر اساس قید ، کشور بتا سود به مراتب بیشتری از توقف جنگ می‌برد. اما اگر کشور بتا اقدام به ارسال سیگنال توقف  کند، کشور آلفا باورهای خود را طبق قضیه به‌روزرسانی بیزین بازنگری می‌کند:

 

با نزدیک شدن  (یا همان p) به عدد 1، ارزش مورد انتظار کشور آلفا از ادامه جنگ  به شدت افزایش یافته و از فراتر می‌رود. در نتیجه، ارسال سیگنال درخواست توقف از سوی B، انگیزه آلفا را برای ادامه جنگ مضاعف می‌سازد.

نقطه تعادل فرسایشی

تنها تعادل جداکننده (Separating Equilibrium) پایدار زمانی رخ می‌دهد که کشور بتا استراتژی Hold را حفظ کند. در این حالت، بازی به یک بازی فرسایشی پیوسته تبدیل می‌شود که در آن زمان بهینه توقف جنگ  برای کشور آلفا زمانی فرامی‌رسد که هزینه‌های انباشته اقتصادی و سیاسی، از ارزش استراتژیک نابودی پیشی گیرد:

۴.۵. نتیجه‌گیری فاز اول:

بر اساس این مدل ریاضی-تحلیلی، معمای استراتژیک بازی برای ایران  این است که «با وجود اینکه بیشترین سود را از پایان جنگ می‌برد، برای رسیدن به این سود باید طوری رفتار کند که گویی هیچ تمایلی به پایان جنگ ندارد».

آمریکا (A) به عنوان بازیگری که به تعهدات پایبند نیست و هدفش نابودی است، هرگونه سیگنال تمایل به توافق از سوی ایران را به عنوان ضعف در محاسبه متغیر p وارد کرده و شدت حمله را بیشتر می‌کند. تنها راه رسیدن به نقطه توقف (جایی که هر دو متوقف شوند)، اثبات ریاضی این گزاره به آمریکا است که متغیرهای هزینه منطقه‌ای  و فرسایش اقتصادی () نامتناهی هستند و هیچ اقدام نظامی نمی‌تواند مانع از اعمال این هزینه‌ها شود. در این نقطه تعادلی، آمریکا به دلیل ساختار هزینه-فایده خود، مجبور به توقف می‌شود، بدون آنکه نیازی به تعهد اخلاقی یا سیاسی داشته باشد.

 

5.  فاز دوم: رسیدن به مرحله تفاهم و حفظ توقف آتش

همانطور که گفته شد، در مرحله‌ای بحرانی از تنازع که ایالات متحده تحت فشارهای همه‌جانبه ناگزیر به ارائه درخواست‌های مکرر برای آتش‌بس شده و ایران نیز با تحمیل شروط مکتوب خود اقدام به توقف موقت درگیری می‌کند. ولی این تحلیل در یک بازی ایستا است. زمانی که تحلیل وارد یک بازی پویا و تکرار شونده شود، ممکن است پاسخ متفاوت شود و اساسا ماهیت آتش بس و تفاهم را متفاوت کند

پاسخ به این پرسش که آیا توقف جنگ بر اساس بازی های پویا و بر مبنای سیگنال‌های دریافتی اقدامی منطقی است، منوط به تحلیل هزینه-فایده در بلندمدت است.  به‌ویژه با این پیش فرض جدید که اجرای توافقِ مفروض (نظیر بازگشایی محدود عبور و مرور و توقف درگیری با نیروهای نظامی متخاصم) نه به حل ریشه‌ای بحران، بلکه صرفاً به ایجاد فرصتی موقت برای تنفس اقتصادی و تجدید قوای نظامی حریف می‌انجامد، هر چند که بازگشت به وضعیت انسداد و اعمال مجدد اهرم‌های فشار (هر چند تضعیف شده) برای ایران فاقد هزینه‌ چشمگیر است.

بنابراین سناریوی حاضر از چارچوب تحلیلی بازی‌های یک‌مرحله‌ای (One-Shot Game) خارج شده و به عرصه پویای بازی‌های تکرارشونده (Repeated Games) وارد می‌سازد تا رفتار عقلایی در این تخاصم با تمرکز بر مفاهیم کلیدی اقتصاد سیاسی، از جمله «مشکل تعهد (Commitment Problem) » و «ناسازگاری زمانی (Time Inconsistency) » در مواجهه با حریفی ذاتاً غیرمتعهد، مورد مدل‌سازی و ارزیابی نظری قرار گیرد.

۲.۱. ناسازگاری زمانی و ریشه «مشکل تعهد»

در اقتصاد سیاسی، پدیده «ناسازگاری زمانی» (Time Inconsistency) زمانی رخ می‌دهد که بهینه‌ترین استراتژی یک بازیگر در زمان ، با فرا رسیدن زمان  دیگر برای او بهینه نباشد.

در این سناریو، مطلوبیت ایالات متحده (بازیگر ) در لحظه پذیرش آتش‌بس، ناشی از رفع خفگی اقتصادی و باز شدن مسیر ترانزیت انرژی است. اما به محض بازسازی قوای نظامی و ایجاد ثبات نسبی در بازار، تابع مطلوبیت او تغییر می‌کند. اگر  مطلوبیت پایبندی متقابل به آتش‌بس، و  مطلوبیت پیمان‌شکنی (Defect) در زمان پایبندی طرف مقابل باشد، به دلیل ذات غیرمتعهد این بازیگر همواره داریم:

این نابرابری، نشان‌دهنده مشکل تعهد ساختاری است. بازیگر  از تفاهم تنها به عنوان یک «وقفه تاکتیکی» برای تجدید قوا استفاده می‌کند و در صورت فقدان یک اهرم بازدارنده، بلافاصله پس از تنفس اقتصادی، توافق را نقض خواهد کرد.

۲.۲. استراتژی ماشه (Trigger Strategy) و اعتبار تهدید

در بازی‌های پویا، تنها راه مهار بازیگری که با مشکل تعهد مواجه است، تغییر ساختار انگیزشی او از طریق یک تهدید معتبر (Credible Threat) است. از آنجا که فرض بر این است که بازگشت به وضعیت انسداد و اعمال اهرم‌های فشار برای ایران (بازیگر ) فاقد هزینه چشمگیر است ، تهدید به بازگشت، یک تعادل نش زیربازی کامل (Subgame Perfect Nash Equilibrium) محسوب می‌شود.

ایران برای حفظ تفاهم، باید از یک استراتژی ماشه بی‌رحمانه (Grim Trigger Strategy) استفاده کند:

• مرحله اول: ایران آتش‌بس را می‌پذیرد و انسداد را صرفاً در حد نیاز برای توقف درگیری باز می‌کند.
• مرحلهt:  تا زمانی که طرف مقابل به شروط مکتوب پایبند بماند، ایران نیز تفاهم را حفظ می‌کند.
• مرحله تنبیه: اگر ایالات متحده در هر مقطع زمانی نقض عهد کند، ایران از زمان  برای همیشه (یا تا زمان تحمیل مجدد هزینه‌های فلج‌کننده) به استراتژی فاز اول یعنی بستن کامل گلوگاه‌ها و هدف قرار دادن منافع منطقه‌ای بازمی‌گردد.

۲.۳. شرط پایداری تفاهم در مدل ریاضی (Folk Theorem)

برای اینکه توقف آتش در این بازی تکرارشونده حفظ شود، باید ارزش فعلی (Present Value) پایبندی به توافق برای بازیگر غیرمتعهد، از ارزش پیمان‌شکنیِ کوتاه‌مدت به علاوه تحمل تنبیه همیشگی بیشتر باشد.

اگر عامل تنزیل (Discount Factor) بازیگر  را با  نشان دهیم (که نمایانگر میزان اهمیت آینده و تاب‌آوری اوست) و  مطلوبیت به شدت منفی او در زمان بازگشت ایران به انسداد کامل باشد، شرط حفظ آتش‌بس با معادله زیر بیان می‌شود:

با بازآرایی این نامعادله، آستانه تحمل و شرط بقای توافق به دست می‌آید:

۲.۴. نتیجه‌گیری فاز دوم: تفاهم به مثابه «آتش‌بس مسلحانه»

بر اساس این مدل پویای ریاضی، تفاهم شکل‌گرفته به هیچ‌وجه یک «صلح پایدار نهادی» نیست. صورت‌بندی فوق اثبات می‌کند که ایالات متحده قانوناً و ذاتاً تمایل به نقض عهد دارد (زیرا صورت کسر سمت راست همیشه مثبت است)، اما تنها در یک صورت به تفاهم پایبند می‌ماند: ترس از بازگشت فوری و کم‌هزینه ایران به اعمال فشار حداکثری (که مخرج کسر را به شدت بزرگ می‌کند).

در این معمای اقتصاد سیاسی، خلع سلاح، کاهش اهرم‌های فشار یا عادی‌سازی کامل روابط پس از آتش‌بس، یک خطای استراتژیک است. توقف جنگ تنها زمانی تداوم می‌یابد که شمشیر داموکلسِ انسداد انرژی و ضربه به منافع، به‌طور پیوسته، ملموس و با قابلیت فعال‌سازی فوری بالای سر طرف مقابل حفظ شود. در غیر این صورت، با کاهش  در مخرج کسر، شرط تعادل به هم خورده و توافق نقض می‌شود.

6.  فاز سوم: در چه شرایطی تفاهم و آتش منطقی نبود

در تحلیل‌های پیشین، بر اساس مدل‌های پویای تکرارشونده و مارکوفی، توقف تنش و پذیرش آتش‌بس مکتوب به شرط وجود یک «استراتژی ماشه» (تهدید به بازگشت سریع به انسداد) توجیه‌پذیر جلوه می‌کرد. اما این نتیجه‌گیری، وابسته به یک پیش‌فرض شکننده است: صفر بودن هزینه بازگشت به نقطه حداکثر فشار برای ایران و ثابت ماندن آسیب‌پذیری ساختاری ایالات متحده در طول زمان.

اگر از منظر اقتصاد سیاسی نهادگرا و تئوری طراحی مکانیسم (Mechanism Design) به مسئله نگاه کنیم، توافقات مکتوب با بازیگرانی که ذاتاً با «مشکل تعهد» (Commitment Problem) مواجه‌اند، فاقد ارزش اجرایی است. پرسش اصلی در ادامه این یادداشت این است: تحت چه پیش‌فرض‌های نظری و ساختاری، پذیرش تنفس موقت یک خطای استراتژیک محسوب شده و رفتار عقلایی ایجاب می‌کرد که کشور (ایران) فشار را تا نقطه دستیابی به یک «تفاهم فیزیکی، ساختاری و بازگشت‌پذیر (برای خود)» حفظ کند؟

در ادامه، چهار پیش‌فرض بنیادین که ابطال‌کننده منطقِ توقف زودهنگام جنگ هستند، تبیین می‌گردد.

۱. فرض درون‌زا شدن متغیرهای بازار و استهلاک ساختاری اهرم فشار

در مدل قبلی فرض شد که وضعیت بازار انرژی یک متغیر برون‌زا برای بازیگر آلفا است که از سمت بازیگر بتا اعمال می شود. اما در واقعیت اقتصاد سیاسی، زمانِ تنفس به بازیگر  اجازه می‌دهد تا این متغیر را درون‌زا (Endogenous) کند.

اگر ایران فشار را متوقف کند، ایالات متحده از این فرصت طلایی برای تغییر معماری لجستیک انرژی (مثلاً تسریع در احداث خطوط لوله جایگزین تنگه هرمز در کشورهای همسایه، آزادسازی بی‌محابای ذخایر استراتژیک، یا تغییر در زنجیره تامین) استفاده می‌کند.

• نتیجه استراتژیک: با گذشت زمان، هزینه تنبیه برای آمریکا یعنی  به شدت کاهش می‌یابد. در نتیجه، اهرم فشار ایران دچار استهلاک ساختاری شده و تهدید به بازگشت به انسداد، دیگر برای آمریکا فلج‌کننده نخواهد بود. بنابراین، فشار باید تا زمانی که آمریکا توانایی تغییر فیزیکی زیرساخت‌های جایگزین را از دست بدهد، پایدار می‌ماند.

۲. فرض نامتقارن بودن هزینه بازگشت (Asymmetric Reversion Cost)

استراتژی ماشه تنها زمانی معتبر است که هزینه بازگشت به نقطه جوش  برای ایران نزدیک به صفر باشد. اما در عالم واقع، بسیج مجدد نیروهای نیابتی، بازتولید مشروعیت داخلی برای جنگ، و بازگرداندن سیستم به حالت آرایش تهاجمی پس از یک دوره رکود، دارای هزینه‌های اصطکاکی (Frictional Costs)  و عملیاتی بسیار بالایی است.

• نتیجه استراتژیک: وقتی  باشد، آمریکا می‌داند که ایران تمایلی به برهم زدن مجدد توافق ندارد. همین امر، جسارت آمریکا را برای نقض عهد بیشتر می‌کند. عقلانیت ایجاب می‌کرد ایران توقف را نپذیرد، مگر آنکه «هزینه نقض عهد برای آمریکا» از روی کاغذ به یک واقعیت فیزیکی (مانند خروج قطعی تجهیزات از پایگاه‌های کلیدی منطقه) تبدیل می‌شد.

۳. فرض فقدان لنگرگاه نهادی و ضرورت تعهد فیزیکی (Physical Commitment)

در غیاب یک نهاد ثالث و فراملیِ قدرتمند برای اجرای قراردادها، توافقات مکتوب با بازیگر هژمون هیچ ضمانت اجرایی ندارند. از منظر اقتصاد نهادی، برای حل بحران ناسازگاری زمانی، بازیگر غیرمتعهد باید «گروگان‌های فیزیکی» (Hostage-taking in transaction cost economics) بدهد.

در این سناریو، تفاهم پایدار نیازمند تغییر در ژئوپلیتیک فیزیکی است، نه امضای دیپلماتیک.

• شکل‌دهی به تفاهم فیزیکی: ایران باید تا جایی به فشار ادامه می‌داد که آمریکا مجبور به تغییر آرایش میدانی شود (مثلاً تخلیه فیزیکی پایگاه‌های هم‌مرز، یا درهم‌شکستن عملیاتی و غیرقابل‌بازگشتِ ساختار نرم‌افزاری تحریم‌ها در خزانه‌داری آمریکا). تنها در صورت تحقق این تغییرات ملموس، تفاهم می‌توانست پایدار بماند، زیرا بازسازی این پایگاه‌ها یا ساختارهای تحریمی برای آمریکا هزینه‌بر و زمان‌بر می‌شد.

۴. فرض قرارگیری در آستانه تحمل (Tipping Point) و خطای سیگنال‌گیری

در بازی‌های سیگنال‌دهی با اطلاعات نامتقارن، ممکن است بازیگر  دچار خطای محاسبه شود و سیگنال‌های درخواست آتش‌بس از سوی آمریکا را صرفاً یک «عقب‌نشینی تاکتیکی» تفسیر کند؛ در حالی که ممکن است آمریکا واقعاً در نقطه فروپاشی محاسباتی  به‌طور ساختاری قرار گرفته باشد.

• نتیجه استراتژیک: اگر آمریکا به واسطه بسته ماندن تنگه هرمز و ضربات منطقه‌ای در مرز فروپاشی زنجیره تامین و بحران غیرقابل‌کنترل داخلی قرار داشته، توقف فشار از سوی ایران، نجات دادن حریف از گوشه رینگ است. با تداوم فشار، تابع مطلوبیت آمریکا از فاز «تلاش برای بقای هژمونی» وارد فاز «تلاش برای بقای سیستم داخلی» می‌شد و در آن نقطه، به جای تفاهم مکتوب، به امتیازدهی ساختاری و بازگشت‌ناپذیر تن می‌داد.

جمع‌بندی مدل جایگزین

بر مبنای مفروضات فوق، پذیرش آتش‌بس مکتوب، آمریکا را از یک بازی باخت-باختِ قطعی نجات داده و آن را به یک بازی با حاصل‌جمع صفر (Zero-Sum) به نفع خود در آینده تبدیل می‌کند.

الگوی رفتاری بهینه برای ایران در این تقابل نامتقارن، «تداوم فرسایش تا نقطه شکست ساختاری حریف» بود. در این چارچوب، توقف درگیری نباید به هیچ متن حقوقی گره می‌خورد؛ بلکه «آرایش فیزیکی نیروهای متخاصم» و «بازگشت‌پذیری فوری اهرم‌های فشار اقتصادی به دست ایران» باید به عنوان متغیرهای تضمین‌کننده (Guarantors) عمل می‌کردند. تا زمانی که این معماری فیزیکی در میدان و اقتصاد به نفع ایران تغییر نمی‌کرد، هرگونه توقف موقت، به معنای پرداخت هزینه جنگ بدون دریافت منافع بلندمدت آن بود.