یاسین بیگی پژوهشگر حوزه دین داری در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
بیش از ۱۰۰ روز است که از بعثت معجزهگون ملت ایران میگذرد؛ بعثتی که بشارت آن در کلام قائد شهید امت آمده بود و حال دامنه آن، از روستاهای دوردست تا میادین اصلی شهر را درنوردیده؛ چنانکه واژگان از توصیف عظمت فزایندهی آن ناتواناند. آیا خوشبینترین جامعهشناسان هم میتوانستند چنین پدیدهای را پیشبینی کنند که کشوری در فاصلهای کوتاه، کودتایی سهمگین را پشت سر بگذارد، دو جنگ همهجانبه با دو قدرت بزرگِ تروریستی جهان را مدیریت کند (و بر آنان فائق بیاید)، قائد و فرماندهان ارشد نظامی- امنیتی خود را از دست بدهد و همچنان سرپا بماند؟! سر سوزنی از هرکدام از این رخدادها به تنهایی کافی بود تا هر کشوری را چندینبار زیر و رو کند و بنیانش را از نو بسازد. پس ایران چگونه فرو نریخت؟! مگر نه اینکه هدف، درهمشکستن از آسمان و دامنزدن به آشوب و جنگ داخلی در زمین بود تا در چند روز، غائله را به نفع خود پایان دهند؟!
در تبیین چرایی این خیزش مردمی، برخی بر «ملیگرایی» و وطندوستی ایرانیان تأکید میورزند؛ عاملی که بیتردید انکارناپذیر است، اما آیا بهتنهایی میتواند پاسخی تام و تمام باشد؟ تقلیلدادن منشأ مقاومت تاریخی مردم به صرف «ملیگرایی» و نادیدهگرفتن «عامل دینی» در این پدیده شکوهمند، تحلیلی ناقص و برخاسته از عدم شناخت هویت تاریخی ایرانیان است؛ هویتی که همواره آمیخته به عنصر دینی بوده، به آن میبالیده و در بزنگاهها به صحیحترین شکل ممکن از آن بهره میگرفته است.
در بیانات رهبر شهید انقلاب بارها به نقش این عاملیت دینی در صحنهها و پیچهای حساس تاریخی اشاره شده است. یک نمونه آن مبارزات پیش از انقلاب اسلامی است؛ مبارزاتی که با عامل دینی به پیروزی رسید و پس از انقلاب هم با عامل دینی توانست در کشور مصونیت ایجاد کند: «اگر عامل دین نبود، انقلاب پیروز نمیشد؛ مطمئن باشید. هیچ عامل دیگری قادر نبود این جوانهایی را که با دست خالی میآمدند به خیابانها و در مقابل گلوله، در مقابل تفنگ سینه سپر میکردند، بیاورد در این میدان دشوار و سخت؛ هیچ عامل دیگری نمیتوانست؛ ایمان دینی اینها را آورد. امام از این استفاده کرد برای اینکه این انقلاب به پیروزی برسد، بعد هم از عامل ایمان مردم استفاده کرد برای اینکه این کشور را مصونیّت ببخشد» (۱۴۰۱/۰۳/۲۲)
هنگامی که از تجلی ایمان و روح دینی صحبت میکنیم، صرفاً اثر آن را در این نمیدانیم که بدنه جامعه مردمانی خوب، پارسا و پاکیزه باشند و نمازی بخوانند و روزهای بگیرند، بلکه اثر روح دینی در ساحت اجتماعی منعکس میشود و چنان قدرتی را در انسجام و تابآوری مردم میسازد که هیچ قدرتی نمیتواند در مقابل آن صفآرایی کند. این همان انگیزه دینی است که به تعبیر رهبر شهید به نظام و ملت چنان استحکامی میبخشد که مستکبرین عالم نمیتوانند آن را فهم کنند: «در بین این ملت که سطوح گوناگون و مختلفی دارند، روحیه جمع کثیری این است که هرجا و هر زمان و هرطور که لازم باشد، سینهشان را سپر میکنند و به وسط میدان میآیند. این نقطهی قوّت ماست. این چگونه حاصل شده است؟ با موتور ایمان، با روحیه انقلاب، با انگیزه دین؛ این حقیقتی که دنیاداران او را نفهمیدند! نفهمیدند که قدرت دین چه استحکامی به یک ملت و به یک نظام میدهد.» (۱۳۸۶/۰۲/۳۱) یا در جایی دیگر رهبر شهید، قدرت انگیزه دینی را اینگونه توصیف میکنند که میتواند مقابل هر قدرتی ایستادگی کند: «هرجا که آحاد مردم با انگیزه دینی، با انگیزه خدایی و بدون چشمداشت مادّی وارد میدان شوند، هیچ قدرتی نمیتواند در مقابلشان ایستادگی کند. همانطور که امام فرمودند، آنها با همه آن ساز و برگشان، در مقابل ملتِ دست خالی ما نتوانستند بایستند؛ لذا این انقلاب بهوجود آمد و پیروز شد.» (۱۳۷۷/۱۱/۱۳)
تجربه زیسته ایرانیان نشان میدهد که آنها در بحرانها و شرایط ناپایدار، همچون دفاع مقدس، جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، انسجامی خیرهکننده از خود بروز میدهند؛ بهگونهای که دوست و دشمن را انگشتبهدهان میگذارند. اتحادی که به تعبیر رهبر شهید، به برکت دین در اختیار ملت ایران قرار گرفته است: «ملت ایران به فضل پروردگار، به حول و قوهی الهی، با روحیهی ایمان، با روحیهی اتحاد و انسجام و وحدتی كه به بركت دین در خدمت و در اختیار آنها است، توانستهاند این راه را طی كنند؛ باز هم در آینده به توفیق الهی همین جور خواهد بود.» (۱۳۹۲/۰۵/۱۸).
بنابراین، مؤلفهی دینی نقشی تعیینکننده و جهتدهنده در این مقاومت تاریخی ایفا میکند. اساساً واژهی «بعثت» ادبیاتی دینی است و در ذات خود معنایی ایمانی دارد. هرگاه مردم برانگیخته میشوند، رگههای دینمداری در کنشهای آنان بهوضوح رخ مینماید. این برانگیختگی، همانطور که اشاره شد، در ساحت اجتماع به مثابهی یک «موتور پیشران» عمل کرده و برای جمهوری اسلامی در عرصهی قدرت نرم، توانمندی شگرفی پدید میآورد. از سوی دیگر، این «غیرت دینی» است که پاسدار هویت اسلامی جامعهی ایرانی است. در واقع نوعی دیالکتیک دوطرفه برقرار است؛ دین، کشور را در برابر هجمهها بیمه میکند و غیرت مؤمنانهی مردم، اجازهی هیچگونه تهدیدی را علیه مقدسات نمیدهد. همانگونه که حضرت امام (ره) در پیامی به مسلمانان جهان اعلام فرمودند: «من به تمام دنیا با قاطعیت اعلام میکنم که اگر جهانخواران بخواهند در مقابلِ دین ما بایستند، ما در مقابل همه دنیای آنان خواهیم ایستاد و تا نابودی تمام آنان از پای نخواهیم نشست.» (۱۳۶۶/۰۵/۰۶)
