تنگۀ هرمز به مثابه تنگۀ احد جمهوری اسلامی ایران؛ تحلیل ژئواکونومیک بازدارندگی انرژی در جنگ رمضان

عبدالعظیم قربانی پژوهشگر اقتصاد نفت و گاز در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:

حملۀ مشترک آمریکا و رژیم صهیونیستی به جمهوری اسلامی ایران در روز دهم اسفندماه 1404 که با شهادت رهبر معظم انقلاب اسلامی امام سید علی حسینی خامنه‌ای ^{رضوان‌الله تعالی علیه} و جمعی از مسئولین و فرماندهان کشور همراه بود، همچنان که امام شهید ^{رضوان‌الله تعالی علیه} وعده داده بودند بلافاصله با واکنش شدید ایران و تبدیل جنگ تحمیلی دشمن آمریکایی – صهیونی به یک جنگ منطقه‌ای همراه بود و پایگاه‌ها و منافع دشمن در منطقه هدف حملات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. امام شهید ^{رضوان‌الله تعالی علیه} دراین‌خصوص فرموده بودند: «این را هم آمریکایی‌ها بدانند که اگر این دفعه جنگی راه بیندازند، این جنگ، جنگ منطقه‌ای خواهد بود» (حسینی خامنه‌ای، الف، 1404). رئیس‌جمهور ایالات متحدۀ آمریکا پس از گذشت 16 روز از تحمیل جنگ علیه ایران اسلامی، طی یک سخنرانی که به طور زنده از شبکۀ فاکس‌نیوز پخش شد اعتراف کرد: «هیچ‌کس انتظار نداشت ایران به کشورهای خلیج حمله کند. ما شوکه شدیم، آن‌ها پاسخ دادند و مقابله کردند». در این یادداشت سعی می‌شود بخشی از ابعاد اقتصادی و جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی با محوریت تنگۀ هرمز و نقش نفت و گاز که به‌وضوح موجب شوکه شدن دشمن و دنیا گردیده است مورد بررسی قرار گیرد.

آغاز جنگ و بسته‌شدن تنگۀ هرمز

آمریکا و رژیم صهیونیستی به تصور واردآوردن یک ضربه سریع و مهلک به ایران اسلامی جنگ را با ترور مقامات عالی جمهوری اسلامی ایران آغاز کردند تا با تغییر حاکمیت در ایران، بتوانند منافع خود را بدون دغدغه پیگیری کنند؛ اقدامی که کمی پیش‌ازاین جنگ در ونزوئلا و با ربودن و ساقط کردن نیکولاس مادورو رئیس‌جمهور قانونی این کشور انجام شد. با ضایعۀ دردناک شهادت رهبر معظم انقلاب اسلامی آیت‌الله‌العظمی امام سید علی حسینی خامنه‌ای ^{رضوان‌الله‌تعالی‌علیه}، ایران اسلامی 7 روز باوجود فقدان این امام شهید، جنگ را ادامه داد و به پشتوانۀ حضور و حمایت هر روز و شب مردم شجاع در خیابان‌ها و رشادت نیروهای مسلح آماده، ضربات شدیدی به دشمن آمریکایی – صهیونی وارد آورد. اکنون نیز ایران اسلامی با انتخاب آیت‌الله سید مجتبی حسینی خامنه‌ای ^{مدظله‌العالی} به‌عنوان رهبر جدید کشور و امام و ولی‌امر مسلمین جهان، روز نوزدهم جنگ را همچنان بااقتدار دنبال کرده و با همراهی جبهۀ مقاومت در لبنان و عراق، ضربات سختی به دشمن آمریکایی – صهیونی وارد می‌کند.

با شروع جنگ رمضان، تنگۀ هرمز به‌عنوان گذرگاهی حیاتی جهت عبورومرور انواع کالاها به‌خصوص نفت و گاز توسط نیروهای مسلح کشور تحت کنترل قرار گرفته و هیچ کشتی و نفتکشی بدون مجوز جمهوری اسلامی ایران حق عبور از تنگه هرمز را ندارد. اقدامی که به بستن تنگۀ هرمز معروف گشته است. در این میان چندین کشتی و نفتکش نیز که قصد داشتند بدون مجوز و باوجود هشدارهای پیشین از تنگۀ هرمز عبور کنند مورد اصابت دقیق موشک‌ها و پهپادهای ایران قرار گرفته و با انهدام، غیرعملیاتی شدند.

بستن تنگۀ هرمز و اختلال در تجارت نفت و گاز

به گزارش آمارفکت و به نقل از فایننشال تایمز با بسته‌شدن تنگه هرمز توسط ایران، حدود یک‌سوم تجارت جهانی کود شیمیایی و 20 درصد نفت و گاز جهان با اختلال مواجه شده است. از حدود 100 میلیون بشکه نفتی که روزانه مصرف می‌شود، حدود 20 درصد معادل 20 میلیون بشکه از آن از تنگۀ هرمز و منطقۀ غرب آسیا عبور می‌کند. از طرفی تجارت نفت در دنیا حدود 45 میلیون بشکه در روز است که از این میزان، 20 میلیون بشکه نفتی که از تنگۀ هرمز عبور می‌کند حدود 45 درصد تجارت نفت از تنگۀ هرمز عبور می‌کند که هم‌اکنون با بسته‌شدن تنگۀ هرمز توسط ایران، با اختلال مواجه شده است. شرکت‌های کشتیرانی و نفتکش‌ها پس از حملات، عبور از تنگه هرمز را از ترس هدف قرارگرفتن توسط ایران متوقف کرده‌اند.

وضعیت قیمت نفت، گاز و سوخت پس از بستن تنگۀ هرمز

قیمت نفت معمولاً بر اثر واقعیات و همچنین انتظارات طرف عرضه و تقاضا و همچنین اتفاقات و مسائل موجود در جغرافیای سیاسی کشورها، دچار نوسان یا شوک می‌شود. بسته‌شدن تنگۀ هرمز و اخبار ناظر به جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران اسلامی و جغرافیای سیاسی منطقۀ غرب آسیا موجب شکل‌گیری انتظاراتی در طرف عرضه و تقاضای بازار نفت شده و قیمت نفت و حتی گاز و مواد شیمیایی و معدنی را تحت‌تأثیر قرار داده است. به گزارش رسانۀ خط انرژی و به نقل از منابع معتبر، قیمت نفت برنت از زمان جنگ آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران بیش از 55 درصد افزایش ‌یافته و به حدود 112 دلار در هر بشکه رسیده، قیمت گاز طبیعی در سراسر اروپا تا حدود 90 درصد افزایش ‌یافته و ۹۵ کشور افزایش قیمت بنزین داشته‌اند. همچنین قیمت سوخت جت در اروپا تا 90 درصد افزایش یافته است. منجر به افزایش قیمت فراورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی در سطوح مختلف می‌شود. درواقع جنگ رمضان میان ایران و آمریکا و رژیم صهیونیستی که به یک جنگ منطقه‌ای تبدیل شده است آثار و ابعادی در سطح بین‌الملل داشته که به‌مرور خود را نشان خواهد داد. در حال حاضر قیمت انواع نفت که تا پیش از جنگ رمضان نزدیک به هم و حدود 65 دلار در هر بشکه بود به سه قیمت متفاوت تبدیل شده است. هم اکنون در باز جهانی نفت، نفت وست تگزاس حدود 100 دلار در هر بشکه، نفت برنت حدود 112 دلار در هر بشکه و نفت خلیج‌فارس حدود 150 دلار در هر بشکه است.

بااین‌حال کارشناسان معتقدند هرچه از جنگ و بسته‌بودن تنگۀ هرمز و مصرف ذخایر توسط کشورها می‌گذرد، آثار واقعی کمبود 20 میلیون بشکه نفتی که از تنگۀ هرمز عبور می‌کرد بیش از پیش مشخص خواهد شد و اثر خود را بر بازار و عرضه و تقاضای جهانی نفت تحمیل کرده و موجب تثبیت روند صعودی قیمت نفت و افزایش مستمر ان تا 200 دلار در هر بشکه خواهد د و انتظارات آیندۀ بازار جهانی نفت را شکل خواهد داد.

اقدامات ناموفق آمریکا در مقابل بسته‌شدن تنگۀ هرمز

تلاش‌های دونالد ترامپ از جمله اعلام بیمۀ ریسک سیاسی با قیمت مناسب و ارائۀ ضمانت‌هایی برای امنیت مالی تمام تجارت دریایی به‌ویژه انرژی که از خلیج‌فارس عبور می‌کند نیز نتوانست بر اقدام ایران نسبت به بستن تنگۀ هرمز و افزایش قیمت نفت مؤثر واقع شود. اسکورت نظامی کشتی‌ها و نفتکش‌ها توسط ارتش ایالات متحدۀ آمریکا که دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا با اعتمادبه‌نفس از آن سخن می‌گفت نیز در عمل و از ترس هدف قرارگرفتن دارایی‌های نظامی آمریکا در دریا هرگز اجرا نشد.

اعلام آزادسازی مجموع حدود 400 میلیون بشکه نفت توسط برخی کشورها از جمله آمریکا و همچنین لغو تحریم حدود 130 میلیون بشکه نفت موجود روی آب روسیه توسط آمریکا و اروپا نیز نتوانست اثر قابل توجهی در کاهش قیمت نفت داشته باشد.

آخرین تلاش دونالد ترامپ جهت ایجاد اجماع یا ائتلافی جهانی یا حتی منطقه‌ای به‌منظور بازگشایی تنگۀ هرمز نیز تاکنون ناموفق بوده و کشورهایی نظیر فرانسه، آلمان، یونان، استرالیا، ژاپن، کره و ائتلاف نظامی ناتو نیز درخواست‌های ترامپ جهت مشارکت در جنگ و بازگشایی تنگۀ هرمز را رد کردند. دونالد ترامپ که در ابتدا به دنبال اقدام نظامی اسکورت کشتی‌ها و نفتکش‌ها یا اقدام نظامی علیه ایران جهت بازگشایی تنگۀ هرمز و در ادامه ایجاد ائتلافی جهت بازگشایی تنگۀ هرمز بود بعد از عدم همراهی کشورها ضمن شماتت ناتو و سایر کشورهای متحد بابت عدم همکاری باوجود منافعی که از آمریکا دریافت کرده‌اند، اعلام کرد آمریکا نیازی به تنگۀ هرمز ندارد و این کشورهای استفاده‌کننده از تنگۀ هرمز هستند که باید برای بازگشایی تنگۀ هرمز اقدام کنند.

بااین‌حال فشارهای سیاسی و روانی ترامپ به ناتو و سایر کشورهای متحد موجب شد روز بیستم جنگ یعنی پنجشنبه 28 اسفند 1404 انگلیس، فرانسه، آلمان، ایتالیا، هلند و ژاپن در یک بیانیه مشترک، آمادگی خود را برای مشارکت در تلاش‌های مناسب به منظور تضمین عبور ایمن کشتی‌های تجاری از تنگه هرمز اعلام کردند. شنبه 1 فروردین 1405 یعنی روز بیست و دوم جنگ نیز کشورهای امارات، انگلیس، فرانسه، آلمان، ایتالیا، هلند، ژاپن، کانادا، کره جنوبی، نیوزیلند، دانمارک، لتونی، اسلوونی، استونی، نروژ، سوئد، فنلاند، جمهوری چک، رومانی، بحرین، لیتوانی و استرالیا با صدور بیانیه‌ای مشترک، اقدامات ایران از جمله بستن عملاً تنگه هرمز، حملات به کشتی‌های تجاری و زیرساخت‌های نفتی را به شدت محکوم کرده و با استناد به قطعنامه ۲۸۱۷ شورای امنیت، خواستار توقف فوری تهدیدها، مین‌گذاری، حملات پهپادی و موشکی ایران شدند و بر تعهد خود برای همکاری در تضمین عبور ایمن از تنگه هرمز تأکید کردند. با این وجود اثربخشی این بیانیه‌ها و عملی‌شدن اقدامات این کشورها جهت بازگشایی تنگۀ هرمز در هاله‌ای از ابهام قرار داشته و حتی در صورت اقدام، صرفاً به تشدید وضعیت حاکم بر تنگۀ هرمز منجر خواهد شد و این چیزی نیست که آمریکا و متحدانش به دنبال آن باشند.

حمله به جزیرۀ خارک و افسانه‌سرایی دونالد ترامپ در خصوص نابودی تمامی امکانات نظامی و تهدید به هدف قراردادن دارایی‌ها و امکانات نفت و گاز ایران در این جزیره به‌منظور بازگشایی تنگۀ هرمز، خیلی زود افشا شد و مشخص گردید برخلاف ادعاهای رئیس‌جمهور آمریکا اقدام نظامی آمریکا محدود بوده و هیچ‌گونه اثری بر فعالیت‌های نفت و گاز کشور در این جزیره نداشته و امور طبق معمول در جریان است.

حملۀ دشمن آمریکایی – صهیونی در روز چهارشنبه مورخ 27 اسفند 1404 به تأسیسات گاز و انرژی ایران در پارس جنوبی و منطقۀ عسلویه ضمن افزایش قیمت نفت به 110 دلار در هر بشکه، با محکومیت فوری حمله توسط امارات و قطر همراه و موجب واکنش شدید ایران نسبت به این اقدام دشمن آمریکایی – صهیونی شد به‌نحوی که با وجود محکومیت این حملات توسط قط و امارات، پس از اعلام ایران مبنی بر تخلیۀ کارکنان و شهروندان مقیم در اطراف پالایشگاه سامرف و مجتمع پتروشیمی الجبیل در عربستان سعودی، میدان گازی الحصن در امارات متحدۀ عربی و مجتمع پتروشیمی مسیعید، شرکت مسیعید هولدینگ (وابسته به شرکت Chevron) و پالایشگاه رأس لفان (فازهای ۱ و ۲) در قطر، منافع ایالات متحدۀ آمریکا در تأسیسات نفت و گاز ذکرشده در عربستان سعودی، امارات متحدۀ عربی و قطر مورد حملۀ موشکی و پهپادی دقیق جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت. همچنین منافع آمریکا در پالایشگاه‌های مینا عبدالله و مینا الاحمدی کویت و تأسیسات نفت و گاز بحرین نیز از این حملات مصون نماند و موجب وارد آمدن خسارات جدی یا توقف فعالیت‌ها در این تأسیسات گردید.

پس از این حملات، دونالد ترامپ در یک عقب‌نشینی آشکار که بیانگر ترس و نگرانی آمریکا و متحدانش نسبت به تشدید وضعیت بود اعلام کرد «این حمله توسط رژیم صهیونیستی و بدون اطلاع ایالات متحدۀ آمریکا صورت‌گرفته و هرگز تکرار نخواهد شد». روز پنجشنبه مورخ 28 اسفند 1404 نیز وزیر خزانه‌داری ایالات متحدۀ آمریکا اعلام کرد: «همچنان که ما حدود 130 میلیون بشکه نفت روی آب روسیه را از تحریم خارج کردیم، در روزهای آینده ممکن است نفت ایران را که روی آب است نیز از تحریم خارج کنیم. میزان آن حدود ۱۴۰ میلیون بشکه است. ما از بشکه‌های نفت ایران علیه ایرانی‌ها استفاده خواهیم کرد تا قیمت نفت را در ۱۰ یا ۱۴ روز آینده که این کمپین نظامی ادامه دارد، پایین نگه داریم». با این اظهارات دشمن در روز نوزدهم جنگ به‌وضوح نشان‌دهندۀ عقب‌نشینی و نگرانی آمریکا نسبت به تشدید وضعیت است به‌نحوی که ممکن است مجبور شوند برای جبران تأمین نفت موردنیاز و کاهش قیمت نفت، بخشی از تحریم‌های نفتی جمهوری اسلامی ایران را لغو کنند. این در حالی است که بلافاصله سخنگوی وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران رسماً اعلام کرد: «در حال حاضر اساساً ایران نفت خام مانده بر روی آب و مازاد جهت عرضه در سایر بازارهای بین‌المللی ندارد. اظهارنظر وزیر خزانه‌داری آمریکا صرفاً باهدف امیدواری دادن به خریداران و کنترل روانی بازار است».

به دنبال اظهارات وزیر خزانه‌داری آمریکا و باوجود پاسخ صریح سخنگوی وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران، وزارت خزانه‌داری ایالات متحدۀ آمریکا در روز جمعه 29 اسفند 1404 یعنی در روز بیست و یکم جنگ، طی بیانیه‌ای رسمی لغو تحریم نفت موجود روی آب ایران را اعلام کرد. در پاسخ به اقداات و اظهارات وزارت خزانه‌داری آمریکا در لغو تحریم نفت روی آب ایران، دکتر محمدباقر قالیباف رئیس مجلس جمهوری اسلامی ایران روز شنبه 1 فروردین 1405 و روز بیست و دوم جنگ در بیانی کنایه‌آمیز خطاب به آمریکا اعلام کرد: «رفع تحریم‌های نفت روی آب ایران؟ متأسفیم، هر چی بوده فروختیم!». اعلام سریع و دقیق سخنگوی وزارت نفت و همچنین رئیس مجلس ایران موجب شد این اقدام آمریکا که با هدف اثرگذاری روانی بر بازار نفت صورت گرفته خنثی شود.

از دیگر اقداماتی که جهت کاهش آثار مسدودسازی تنگۀ هرمز توسط جمهوری اسلامی ایران صورت ‌گرفته است می‌توان به اقدامات عربستان سعودی در انتقال بخشی از صادرات نفتی خود به بندر ینبع در دریای سرخ اشاره کرد. به گزارش خط انرژی در روز جمعه 29 اسفند 1404 و به نقل از بلومبرگ، عربستان نیمی از صادرات ۷ میلیون بشکه‌ای نفت خود را از مسیر جایگزین تنگه هرمز احیا کرده است. این کشور در ۵ روز گذشته به طور میانگین، ۴.۱۹ میلیون بشکه در روز نفت به بندر ینبع ارسال کرده درحالی‌که قبل از جنگ این عدد ۱.۴ میلیون بشکه در روز بود. حداقل ۳۲ فروند ابر نفتکش و کشتی سوئز ماکس نیز در نزدیکی ینبع در انتظار بارگیری هستند. صرف‌نظر از حجم اندکی که این میزان نفت نسبت به میزان 20 میلیون بشکه نفت مسدود شده در روز در تنگۀ هرمز دارد و نمی‌تواند اثر زیادی بر بازار جهانی نفت و اقتدار و سیطرۀ جمهوری اسلامی ایران بر تنگۀ هرمز داشته باشد، به نظر می‌رسد با ادامۀ جنگ و اضافه‌شدن سایر اعضای جبهۀ مقاومت نظیر یمن، این اقدامات عربستان سعودی و همچنین عبور کشتی‌ها و نفتکش‌ها از باب المندب و دریای سرخ نیز با چالش جدی مواجه خواهد شد.

طبق اعلام رسانه‌های بین‌المللی و اظهارات برخی مسئولان جمهوری اسلامی ایران نظیر دکتر محمدباقر قالیباف شرایط به وجود آمده در تنگۀ هرمز در اثر جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی موجب تسلط ایران اسلامی بر تنگۀ هرمز شده و این تسلط حتی پس از جنگ نیز ادامه‌دار خواهد بود و تنگۀ هرمز هرگز به وضعیت پیش از جنگ باز نخواهد گشت. شنبه 1 فروردین 1405 و در روز بیست و دوم جنگ، خبرگزاری فارس به نقل از محمد مرندی از تحلیلگران سیاسی اعلام کرد که تاکنون بیش از ۲۰ کشور برای هماهنگی با چارچوب جدید ایران برای مدیریت تنگۀ هرمز، با این کشور تماس گرفته و درخواست‌هایی داشته‌اند. اگر همان‌طور که قبلاً گزارش شده است، ایران یوان را مبنای معاملات خود قرار دهد، اتفاقات مهمی در آینده رخ خواهد داد و معادلات جهانی جدیدی شکل خواهد گرفت.

نتیجه‌گیری

باتوجه‌به شرایط پیش رو در جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران موسوم به جنگ رمضان، به نظر می‌رسد که تنگۀ هرمز هم اکنون به‌مثابه تنگۀ احد جمهوری اسلامی ایران عمل می‌نماید و باوجود فشارها، مقاومت در مسدودسازی و مسلط‌شدن به آن به‌عنوان اهرمی اقتصادی ضمن کمک به پیشبرد اهداف نظامی، موجب تثبیت جایگاه، اقتدار و نقش ماندگار جمهوری اسلامی ایران حتی پس از جنگ در جغرافیای سیاسی منطقۀ غرب آسیا، تنگۀ هرمز و همچنین بازار نفت و گاز می‌گردد.

رهبر معظم انقلاب اسلامی آیت‌الله امام سید مجتبی حسینی خامنه‌ای ^{مدظله‌العالی} در بیانی حکیمانه در خصوص جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران فرمودند: «باید حضور مؤثّر در صحنه حفظ شود؛ چه به صورتی که در این روزها و شب‌های جنگ از خود نشان دادید، و چه به‌صورت انواع نقش‌آفرینی‌های مؤثّر در عرصه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی، تربیتی، فرهنگی و حتّی امنیّتی… قطعاً همچنان از اهرم مسدودکردن تنگۀ هرمز باید استفاده شود. در مورد گشودن جبهه‌های دیگری که دشمن در آن تجربۀ ناچیزی دارد و به‌شدت در آن آسیب‌پذیر خواهد بود، مطالعاتی صورت‌گرفته است و فعّال‌سازی آن در صورت استمرار وضع جنگی و بنا بر رعایت مصالح صورت خواهد گرفت… از انتقام خون شهدای شما صرف‌نظر نخواهیم کرد. انتقامی که در نظر داریم، فقط مربوط به شهادت رهبر عظیم‌الشّأن انقلاب نیست؛ بلکه هر عضوی از ملّت که توسّط دشمن شهید می‌شود، خود موضوع مستقلّی برای پروندة انتقام است. البتّه مقدار محدودی از این انتقام تابه‌حال صورت عینی پیدا کرده است، ولی تا حدّ کامل آن حاصل نشود، همچنان این پرونده بر روی بقیّۀ پرونده‌ها خواهد بود» (حسینی خامنه‌ای، ب، 1404).

باتوجه‌به چالش‌های نظامی و اقتصادی آمریکا و رژیم صهیونیستی در خصوص طولانی‌شدن جنگ، به نظر می‌رسد راهبرد ادامۀ انتقام از دشمن، حملات دقیق، هدفمند و ادامه‌دار نظامی و اقدام اقتصادی بستن تنگۀ هرمز و احتمال اقدامات مشابه توسط یمن در تنگۀ باب المندب و دریای سرخ، در کنار حضور هر روزۀ مردم در میادین جهت حمایت می‌تواند ضربات محکمی به دشمن آمریکایی – صهیونی وارد آورد، ان‌شاءالله.

منابع

حسینی خامنه‌ای، سید علی (1404 الف)، بیانات در دیدار اقشار مردم به مناسبت چهل‌وهفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، 12/11/1404، قابل دستیابی در: 62530khl.ink/f/

حسینی خامنه‌ای، سید مجتبی (1404 ب)، اولین پیام حضرت آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب اسلامی، 21/12/1404، قابل دستیابی در: 62800khl.ink/f/