امین جمالی پژوهشگر حوزه اقتصاد در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:

1.   مقدمه

تحلیل منازعات بین‌المللی در ساختار هرج و مرج جهانی — جایی که هیچ نهاد فراملیِ قدرتمندی برای تضمین قراردادها وجود ندارد — یکی از پیچیده‌ترین حوزه‌های اقتصاد سیاسی و مطالعات استراتژیک است. در چنین محیطی، تصمیم‌گیری بازیگران صرفاً بر اساس وعده‌های دیپلماتیک استوار نیست، بلکه تابعی از بیشینه‌سازی مطلوبیت، ارزیابی مستمر هزینه‌ها و معمای «تعهدات غیرمعتبر» (Incredible Commitments) است.

زمانی که منازعه میان دو بازیگر با عدم تقارن شدید (Asymmetry) در قدرت نظامی، اقتصادی و هندسه جغرافیایی رخ می‌دهد، تحلیل‌های توصیفیِ مرسوم در روابط بین‌الملل، توانایی پیش‌بینی نقاط تعادل (Equilibrium points) را از دست می‌دهند. در این یادداشت علمی، با بهره‌گیری از چارچوب نظریه بازی‌های پویا با اطلاعات نامتقارن (Dynamic Games of Incomplete Information)، به مدل‌سازی ریاضی جنگ رمضان میان ایران و آمریکا با ویژگی‌های متمایز می‌پردازیم. هدف اصلی، کالبدشکافی رفتار عقلایی، تحلیل سیگنال‌های مخابره‌شده در زمان درخواست آتش‌بس، و پاسخ به این پرسش است که چرا در یک نبرد فرسایشی، توقف جنگ بر روی کاغذ می‌تواند به جای صلح، به عنوان محرکی برای تشدید و ادامه جنگ عمل کند.

2.   مختصات تقابل؛ معرفی شرایط دو کشور

برای استخراج توابع مطلوبیت و تعریف فضای استراتژی‌ها، دو کشور «آلفا» (با ویژگی‌های هژمونیک مشابه آمریکا) و «بتا» (با ویژگی‌های منطقه‌ای مشابه ایران) را در نظر می‌گیریم. تغیر نام به دلیل عدم درنظر گرفتن فروض دیگری است که ممکن است مطابق نظر برخی بر نتیجه موثر باشد. تقابل این دو کشور بر اساس عدم تقارن (Asymmetry) عمیق در سه حوزه کلیدی شکل می‌گیرد:

بر مبنای این جدول، ساختار نامتقارن این دو بازیگر در سه محور زیر کالبدشکافی می‌شود:

الف) تفاوت‌های اقتصادی: تقابل هژمونی و بقا

اقتصاد آلفا بر پایه تسلط بر سیستم مالی جهانی و ارز جهان‌روا کار می‌کند. این کشور نیازی به درگیری فیزیکی برای ضربه زدن به رقبا ندارد؛ بلکه از ابزارهای نهادی و تحریم برای منزوی کردن کشور بتا استفاده می‌کند. در مقابل، کشور بتا دارای منابع عظیم انرژی است، اما به دلیل محدودیت‌های تحریمی، در زنجیره تامین جهانی دچار اصطکاک است. بتا استراتژی خود را بر دور زدن تحریم‌ها، ایجاد بازارهای غیررسمی و استفاده از انرژی به عنوان اهرم فشار اقتصادی بنا کرده است.

ب) تفاوت‌های نظامی: کلاسیک در برابر نامتقارن

کشور آلفا دارای ناوگان آب‌های آزاد و پایگاه‌های نظامی متعدد در اطراف کشور بتا است و دکترین آن بر حملات پیش‌دستانه و برتری تکنولوژیک استوار است. در سوی دیگر، کشور بتا می‌داند که در یک جنگ کلاسیک شانسی برای پیروزی ندارد. بنابراین، دکترین نظامی خود را بر بالا بردن هزینه درگیری برای آلفا متمرکز کرده است. این کار از طریق توسعه شبکه‌ای از نیروهای هم‌پیمان منطقه‌ای، قایق‌های تندرو و زرادخانه موشکی برای تهدید پایگاه‌های آلفا و مسیرهای تجاری انجام می‌شود.

ج) تفاوت‌های جغرافیایی: امنیت ذاتی در برابر ژئوپلیتیک اهرمی

آلفا از نظر جغرافیایی عملاً غیرقابل تهاجم زمینی است و دغدغه امنیتی در مرزهای خود ندارد. اما بتا در یک منطقه به‌شدت پرالتهاب قرار دارد. با این حال، جغرافیای بتا دو مزیت استراتژیک به آن می‌دهد:

• عمق استراتژیک و کوهستان: که تهاجم زمینی و اشغال آن را برای ارتش آلفا به یک کابوس لجستیکی تبدیل می‌کند.
• تسلط بر گلوگاه‌های انرژی: بتا می‌تواند در صورت به خطر افتادن بقای خود، جریان انتقال انرژی جهان را مختل کند که این امر مستقیماً به اقتصاد جهانی و منافع آلفا ضربه می‌زند.

این ساختار نامتقارن، بستر بسیار مناسبی برای تحلیل‌های اقتصاد سیاسی و مدل‌سازی‌های استراتژیک در فازهای بعدی این تقابل است.

د) اثبات عدم تقارن عمیق و گذار به جنگ فرسایشی و سیگنال‌دهی

برآیند سه محور فوق (تفاوت‌های اقتصادی، نظامی و جغرافیایی) نشان می‌دهد که منازعه میان کشور آلفا (مهاجم) و کشور بتا (مدافع) هرگز نمی‌تواند در قالب یک «جنگ کلاسیک» با هدف تسلیم سریع و قاطع نظامی تحلیل شود. عدم تقارن عمیق در ابزارهای اعمال قدرت، ماهیت تقابل را به طور بنیادین تغییر می‌دهد.

کشور آلفا به دنبال تحمیل اراده خود از طریق محاصره اقتصادی و برتری تکنولوژیک است تا بتا را به فروپاشی درونی بکشاند. اما بتا با آگاهی کامل از ناتوانی خود در یک تقابل رودررو، استراتژی بقای خود را بر «بیشینه‌سازی مستمر هزینه» برای آلفا استوار می‌سازد (از طریق به خطر انداختن جریان انرژی و ضربه به شبکه پایگاه‌های منطقه‌ای). در نتیجه، این منازعه از یک تقابل نظامی خطی، به یک جنگ فرسایشی (War of Attrition) تبدیل می‌شود؛ عرصه‌ای که در آن، پیروزِ میدان بازیگری نیست که قدرت آتش بیشتری دارد، بلکه کشوری است که آستانه تحمل بالاتری در برابر هزینه‌های انباشته از خود نشان می‌دهد.

از آنجا که سطح تحمل فیزیکی و روانی دو طرف برای یکدیگر پنهان است (هیچ‌کس نقطه دقیق شکنندگی رقیب را نمی‌داند)، این نبرد فرسایشی به ناچار با یک بازی سیگنال‌دهی (Signaling Game) گره می‌خورد. در این فضا، هر کنش دیپلماتیک یا نظامی — به ویژه درخواست آتش‌بس یا پذیرش آن — فراتر از معنای ظاهری خود، سیگنالی حیاتی از میزان تاب‌آوری داخلی به رقیب مخابره می‌کند که می‌تواند معادلات هزینه-فایده او را کاملاً دگرگون سازد.

3.  چارچوب نظری؛ معرفی نظریه بازی‌ها و مدل‌های مورد استفاده

تحلیل سنتی در مطالعات استراتژیک و روابط بین‌الملل، غالباً بر ارزیابی استاتیکِ (ایستای) قدرت نظامی و توزیع منابع متمرکز است. با این حال، در منازعات نامتقارن که در آن بقای یک سیستم در برابر هژمونی دیگری قرار می‌گیرد، محاسبات لحظه‌ای، ارزیابی مستمر هزینه‌ها و پویایی‌های زمانی نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند. در چنین شرایطی که محیط بازی عاری از نهادهای تضمین‌کننده است، نظریه بازی‌ها (Game Theory)  به عنوان ابزاری قدرتمند در اقتصاد سیاسی برای مدل‌سازی رفتار عقلایی و استراتژیک وارد عمل می‌شود.

برای کالبدشکافی دقیق این تقابل نامتقارن، از چارچوب پیشرفته «بازی‌های پویا با اطلاعات نامتقارن» (Dynamic Games of Incomplete Information) استفاده می‌کنیم. انتخاب این مدل بر اساس سه ویژگی ذاتی و جدایی‌ناپذیر این منازعه صورت گرفته است:

• پویایی زمانی (Dynamic Nature): تصمیمات دو کشور به صورت همزمان اتخاذ نمی‌شود، بلکه ماهیتی متوالی (Sequential) دارد. هر کنش (مانند اعمال تحریم یا بستن تنگه هرمز)، واکنشی را در طول زمان در پی دارد و بازیکنان باید پیامدهای بلندمدت (سایه آینده) را در استقرای قهقرایی خود لحاظ کنند.
• اطلاعات نامتقارن (Incomplete Information): هیچ‌یک از دو طرف از تابع هزینه واقعی (Real Cost Function)  و نقطه دقیق شکنندگی طرف مقابل اطلاع ندارد. آلفا نمی‌داند بتا تا چه حد می‌تواند فشارهای اقتصادی و تخریب زیرساخت‌ها را تحمل کند و در سوی مقابل، بتا نیز نمی‌داند آستانه تحمل اقتصاد جهانی و افکار عمومی آلفا در برابر بحران انرژی تا کجاست.
• سیستم ارزیابی باورها (Belief System): در غیاب اطلاعات کامل، هر بازیگر باید با رصد کنش‌های رقیب و با استفاده از قضیه به‌روزرسانی بیزین (Bayesian Updating)، باورهای خود را نسبت به «نوعِ» (Type) بازیگر مقابل مدام اصلاح کند (تشخیص اینکه آیا حریف در وضعیت تاب‌آور قرار دارد یا شکننده).

مدل تحلیلی این یادداشت، ملغمه‌ای از سه مفهوم بنیادین در اقتصاد ریاضی است:

۱.  بازی فرسایشی (War of Attrition): برای تحلیل زمان بهینه توقف جنگ، بر اساس نقطه‌ای که هزینه‌های انباشته برای یک طرف، از ارزش استراتژیک پیروزی فراتر می‌رود.

۲. تئوری گزافه‌گویی (Cheap Talk): برای ارزیابی اعتبار وعده‌ها، تفاهم‌نامه‌های کاغذی و درخواست‌های مکرر آتش‌بس در شرایطی که نقض آن‌ها هزینه ساختاری یا نهادی برای طرف نقض‌کننده در پی ندارد.

۳. تعادل بیزین کامل (Perfect Bayesian Equilibrium – PBE): به عنوان راهکار حل بازی، برای یافتن نقاط تعادلی که در آن‌ها، استراتژی هر کشور با توجه به باورهای به‌روزرسانی‌شده‌اش، در هر مرحله از بازی بهینه است.

ترکیب این مفاهیم نظری به ما اجازه می‌دهد تا از سطح توصیفات صرفاً سیاسی عبور کرده و با منطق ریاضی اثبات کنیم که چرا در برخی شرایط خاص، یک تفاهم‌نامه صلح بر روی کاغذ، نه تنها به توقف پایدار جنگ نمی‌انجامد، بلکه می‌تواند به عنوان محرکِ اطلاعاتیِ قدرتمندی برای تشدید نهایی حملات عمل کند.

4.  مدل‌سازی فاز اول تقابل؛ نقطه اوج بحران

در این بخش، فاز اوج منازعه (Status Quo of Climax) را مدل‌سازی می‌کنیم. در این فاز، کشور  تنگه هرمز را مسدود کرده، ضربات مستمری به پایگاه‌ها و منافع منطقه‌ای کشور آلفا وارد می‌سازد و به سقف توان اعمال فشار فیزیکی خود رسیده است. از سوی دیگر، کشور آلفا تحت فشارهای شدید اقتصادی (ناشی از بحران انرژی) و سیاسی قرار گرفته، اما به دلیل ماهیت هژمونیک خود، تا زمانی که مجبور نشود به هیچ توافقی پایبند نخواهد بود و در صورت اقتصادی بودن، هدف نابودی کامل بتا را دنبال می‌کند.

5.  فاز دوم: رسیدن به مرحله تفاهم و حفظ توقف آتش

همانطور که گفته شد، در مرحله‌ای بحرانی از تنازع که ایالات متحده تحت فشارهای همه‌جانبه ناگزیر به ارائه درخواست‌های مکرر برای آتش‌بس شده و ایران نیز با تحمیل شروط مکتوب خود اقدام به توقف موقت درگیری می‌کند. ولی این تحلیل در یک بازی ایستا است. زمانی که تحلیل وارد یک بازی پویا و تکرار شونده شود، ممکن است پاسخ متفاوت شود و اساسا ماهیت آتش بس و تفاهم را متفاوت کند

پاسخ به این پرسش که آیا توقف جنگ بر اساس بازی های پویا و بر مبنای سیگنال‌های دریافتی اقدامی منطقی است، منوط به تحلیل هزینه-فایده در بلندمدت است.  به‌ویژه با این پیش فرض جدید که اجرای توافقِ مفروض (نظیر بازگشایی محدود عبور و مرور و توقف درگیری با نیروهای نظامی متخاصم) نه به حل ریشه‌ای بحران، بلکه صرفاً به ایجاد فرصتی موقت برای تنفس اقتصادی و تجدید قوای نظامی حریف می‌انجامد، هر چند که بازگشت به وضعیت انسداد و اعمال مجدد اهرم‌های فشار (هر چند تضعیف شده) برای ایران فاقد هزینه‌ چشمگیر است.

بنابراین سناریوی حاضر از چارچوب تحلیلی بازی‌های یک‌مرحله‌ای (One-Shot Game) خارج شده و به عرصه پویای بازی‌های تکرارشونده (Repeated Games) وارد می‌سازد تا رفتار عقلایی در این تخاصم با تمرکز بر مفاهیم کلیدی اقتصاد سیاسی، از جمله «مشکل تعهد (Commitment Problem) » و «ناسازگاری زمانی (Time Inconsistency) » در مواجهه با حریفی ذاتاً غیرمتعهد، مورد مدل‌سازی و ارزیابی نظری قرار گیرد.

جمع‌بندی مدل جایگزین

بر مبنای مفروضات فوق، پذیرش آتش‌بس مکتوب، آمریکا را از یک بازی باخت-باختِ قطعی نجات داده و آن را به یک بازی با حاصل‌جمع صفر (Zero-Sum) به نفع خود در آینده تبدیل می‌کند.

الگوی رفتاری بهینه برای ایران در این تقابل نامتقارن، «تداوم فرسایش تا نقطه شکست ساختاری حریف» بود. در این چارچوب، توقف درگیری نباید به هیچ متن حقوقی گره می‌خورد؛ بلکه «آرایش فیزیکی نیروهای متخاصم» و «بازگشت‌پذیری فوری اهرم‌های فشار اقتصادی به دست ایران» باید به عنوان متغیرهای تضمین‌کننده (Guarantors) عمل می‌کردند. تا زمانی که این معماری فیزیکی در میدان و اقتصاد به نفع ایران تغییر نمی‌کرد، هرگونه توقف موقت، به معنای پرداخت هزینه جنگ بدون دریافت منافع بلندمدت آن بود.