تربیت حماسی؛ خوانشِ تربیتی از جنگ

علیرضا کرمی پژوهشگر حوزه مدرسه‌ی الگو در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:

قریب به یک ماه است که از جنگ نابرابر علیه ایرانِ اسلامی می گذرد؛ در این میان تنور اخبار و تحلیل ها داغ است و هر متخصص و تحلیل گری با عینک خود به این اتفاق می نگرد و از تأثیرات جنگ بر سیاست، اقتصاد، تجارت،انرژی سخن می‌گوید، اما کمتر تحلیل گیری پیدا می شود که از تأثیرات جنگ بر مهم ترین وظیفه انسانی یعنی تربیت صحبت کند. مگر نه اینکه تربیت نسل آینده، تعیین کننده سیاست، اقتصاد و بازار است؟ پس با این وجود سخن به میان آوردن از یک الگوی تربیتی که متناسب با شرایط فعلی و پاسخ دهنده ی شرایط پساجنگ باشد، لازم و ضروری است؛ این الگوی تربیتی بنابر توصیه ی مکتب تربیتی اسلام، تربیت حماسی میباشد.

تربیت حماسی نیاز دیروز، امروز و فردا

سال ها متفکران و متخصصان تربیتی از تحول در نظام تعلیم و تربیت سخن گفتند؛ چرا که این این نظام رویکردی «حساس» و «توجه محور» دارد و اساس خود را بر ایجاد «محدودیت و مرز» نسبت به محیط واقعی جامعه بنیان نهاده است ‌و درصدد است با ایجاد شرایطی ایده آل و بسته برای رشد متربیان، آنان را از محیط های نامطلوب دور کرده تا امکان کسب ارزش ها را میسر کند. این رویکرد تربیتی که با تعابیری چون تربیت«گلخانه ای»،«قرنطینه ای»، «تحریمی» و «تلقینی» شناخته می شود متربیان را از واقعیت های زندگی و جامعه دور می کند و امکان بروز رفتارهای شجاعانه و خلاقیت های فردی و عواطف انسانی را محدودیت می بخشد. براین اساس عنصری که قرار است در فرایند تربیت رشد کند، خودش نمی جوشد، نمی بالد و شکفته نمی شود، بلکه در فرایند تربیت حاشیه نشین است و دچار ناامیدی، بی تفاوتی، بی مسئولیتی، مطالبه گری و سردرگمی می شود. از این رو تربیت حماسی، پیشنهاد جایگزین این رویکرد تربیتی می باشد و باتوجه به اینکه جنگ و حوادث پیرامون آن بستر مناسبی را برای این تغییر رویکرد ایجاد کرده است، شرایط کنونی بهترین زمان برای تغییر می باشد.

اما چگونه میتوان این رویکرد را تغییر داد و گفتمان تربیت حماسی را به راه انداخت؟

تربیت حماسی فرایند شکوفایی ارزش های حماسی

تربیت حماسی ریشه در فطرت انسان و فضیلت های الهی و دارد و حد حماسه را فراتر از داستان ها و اشعار ادبیات حماسی و معطوف به ارزش های حماسی می داند. از آن جایی که تربیت «فرایند شکوفایی استعداد» هاست، تربیت حماسی به دنبال شکوفایی ارزش های حماسیِ موجود در فطرت متربیان می باشد و از از آن جایی هم که تربیت «سوق دادن به سوی ارزش» هاست، تربیت حماسی درصدد است متربیان را به سوی ارزش های حماسی چون، فتوت،غیرت، شجاعت، صلابت، حمیّت و دلیری سوق دهد.

در تربیت حماسی شکوفایی و سوق دادن به سوی ارزش ها اهمیت دارد اما متربیانی که از نظر ساختار روانی و شخصیتی، شجاع، بی باک، جسور، متهوّر و مبارز هستند، بی آنکه عوامل تربیتی و‌ معرفتی در کسب این صفات و خصوصیات تاثیر داشته باشد، بی ارزش است و موجب انحراف می گردد. بنابراین تربیت حماسی فرایند معرفتی شکوفایی و سوق دادن به سوی ارزش های حماسی است.

اما چگونه میتوان ارزش های حماسی را در وجود متربیان شکوفا کرد و آنان را به سوی این ارزش ها سوق داد؟

تربیت حماسی تربیت در میدان و صحنهِ عمل

حماسه به مثابه گفتمان، جریانی است که در آن منظومه ای از مفاهیم و ارزش های حماسی شکل می گیرد و منعکس کننده اندیشه و فکر حاکم بر جامعه است. حماسه به منزله گفتمان یک حماسه «مطلق و مقدس» است؛  یعنی بخاطر یک قوم و ملت به خصوص نیست، برای انسانیت و رضای خداست و هیچ گونه انگیزه شخصی و فردی در آن وجود ندارد و نوعی «کیفیت معنوی زندگی» است که انسان آزاد آفریده شده است و حیات شخص یا ملت محکوم دیگران نیست. در حماسه به مثابه گفتمان، جنگ، «جنگ ایده و عقیده» است نه جنگ شخص و از سنخ اعتراض، خروج و شورش نیست بلکه نوعی حرکت اصلاح طلبانه است و نوعی مظلومیت و اقلیت را داراست، چراکه حماسه ها غالبا در شرایطی شکل می گیرند که حماسه سازان نسبت به جریان مقابل، در حالتی از مظلومیت قرار دارد.

در گفتمان حماسه، حد حماسه فراتر از منظومه های جنگی رفته و هر نوع کار بزرگ یا درگیری اجتماعی و سیاسی را شامل می شود که میتوان آن را عمل حماسی نامید. عمل حماسی، عملی است که هدفی پیش روی خود دارد و مبتنی بر آگاهی از وظیفه است و امکان های بالقوه انسان را عیان می کند. عمل حماسی متوجه انسانیت و‌کمال جامعه بشری می باشد و محدود به خواسته های نفسانی نیست و درپی  بیداری و اصلاح جامعه بشری است. چنین عملی، میدانِ وسیعی برای ایفای وظیفه و کنشگری نیاز دارد که تربیت حماسی این میدان را فراهم می کند.

براین اساس تربیت حماسی، تربیت در میدان است؛ میدان و صحنه ای که متربیان را در معرض تجربه، انتخاب، تصیم گیری و کنشگری قرار می دهد و و روحیه ی اعتماد به نفس، مدیریت و رویارویی با بحران های زندگی را تقویت کرده و فرایند کسب هویت را تحقق می بخشد. میدان همان جایی است که متربی، با واقعیت‌های زندگی مواجه می‌شود و می تواند خود را کشف کند، و فرصت می‌یابد تا آموخته‌هایش را در عمل بیازماید و در هر زمان و مکان، حماسه ای خلق کند.

اما چگونه می توان میدانی برای عملِ حماسی متربیان آماده کرد؟

تربیت انسانِ حماسی نه قهرمانِ حماسی

تربیت حماسی، الگویی نخبگانی با هدف تربیت قهرمانان حماسی نیست بلکه تربیتی فراگیر و عمومی است که با الگوگیری از قهرمانان حماسی به دنبال تربیت انسان حماسی می باشد. انسان حماسی، بی تفاوت نیست و از سستی، رخوت، تکلیف گریزی و عافیت طلبی بیزار است و روحی سرشار از شور، سلحشوری و مقاومت در دفاع از عقیده و عدالت دارد و در مسیر حق، اهل مبارزه، مقاومت و مرزبندی با جبهه باطل است. انسان حماسی خودش می جوشد، می بالد و شکفته می شود و به تعبیری، «مومن مجاهد» است و با انتخاب آرمان و مقصد بلند در مسیر رسیدن به آن، مجاهدت و تلاش می کند و با این حرکت خود، روحیه و قدرت ایستادگی و دفاع از آرمان را در دیگران نیز زنده می کند.

اما چگونه میتوان با الگوگیری از قهرمان حماسی، انسانی حماسی تربیت کرد؟

تربیت حماسی، الگویی چندساحتی

سخن گفتن از عملِ تدریجی تربیت، صرفا برای شرایط جنگی و برداشت سطحی و ظاهرگرایانه از تربیت حماسی و تلقی آن به یک رویکرد تربیتی خشونت محور و عمل گرایانه و متمرکز بر میدان های سیاسی اجتماعی از چالش های مهم  این گفتار است؛ حال آن که تربیت حماسی، الگوی تربیتی جامع، تمام ساحتی و دربرگیرنده ابعاد و شئون مختلف آدمی است.

از آن جا که حماسه، ریشه در توحید و رضای الهی دارد، تربیت حماسی تربیتی است اعتقادی و اخلاقی و چون در اندیشه اصلاح جامعه ی بشری می باشد، تربیتی است، سیاسی  اجتماعی. تربیت حماسی، عقلانی و عاطفی نیز می باشد؛ چرا که هر حماسه ای در لوای خرد صورت می پذیرد و تبلور احساسات و عواطف انسانی است. همچنین این تربیت، با تاکید بر مبارزه درونی و بیرونی به ابعاد علمی، معنوی و جسمانی تربیت توجه دارد. بنابراین تربیت حماسی، دریک زمان هم به عقلانیت و تدبیر توجه دارد، هم به معنویت و مدنیت و هم بر سلامت روحانی و پرورش جسمانی. از جهتی دیگر، تربیت حماسی ساحت های سه گانه بینش، گرایش و کنش را دربرمی گیرد؛ چراکه حماسه ها با «هدفی در اندیشه»، «تلاشی از سر عشق» و «عملی در میدان» پدیدار می شوند. بنابراین تربیت حماسی، «درهم تنیدگی عقل و اندیشه، اخلاق، عاطفه و عمل»ست.

اما چگونه میتوان ساحت های تربیت حماسی را شکوفا کرد؟