علیرضا کرمی پژوهشگر حوزه مدرسه الگو در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
مدرسه و دانش آموزِ پساجنگ تغییرات اساسی نسبت به قبل خواهد داشت؛ جنگ از مدرسه و با شهادت دانش آموزان آغاز شده و با حضور شبانه روزی مردم در خیابان ها ادامه یافته است. جنگ از طرفی زیست طبیعی دانش آموزان را تغییر داده و از طرفی دیگر روحیه ها را متحول کرده است. دانش آموزان پساجنگ با بینش و نگاهی جدید نسبت به خود، سرزمین خود و جهان خود وارد مدرسه خواهند شد و انبوهی از سوالات و شبهات را به همراه خواهند داشت. با وجود این تغییر و تحولات، معلم نمی تواند همچون سابق، صرفا مدرس کتب درسی و امتحان گیرنده باشد و از کنار پرسش ها و چالش های دانش آموزان به راحتی گذر کند. براین اساس وظیفه معلمانِ پساجنگ تا حدود زیادی تغییر خواهد کرد و از آنجایی که مهم ترین وظیفه معلم، هدایت افکار دانش آموزان است و دانش آموزان نیز در پسِ این جنگ، نیازمند هدایتگری هستند؛ معلمان می بایست راویان جنگ باشند. بنابراین نخستین و مهم ترین مامویت معلم پساجنگ، روایت است. اما روایت چیست؟ و معلم پساجنگ چه باید در مدرسه و کلاس درس روایت کند؟
روایت چیست؟
روایت به معنای بازنمایی جهت دار رخدادهاست و شامل گزارش، قصه، داستان، تاریخ شفاهی، زندگی نامه و سفرنامه می باشد و می تواند با زبان هنر، تصویر یا متن بیان شود. روایت نسبت به آنچه بیرون است ساخته می شود و هرکس روایت خود را از یک رخداد دارد. اگر انسان از روایت رخداد ها گذر کند دیگر خاطره ای از آن رخداد باقی نمی ماند، چراکه روایت، آگاهی و ادراک ما را نسبت به رخداد ها ثبت می کند. به عبارتی روایت، رخدادها را معنا دار می کند و حقیقت را شکل می دهد و از تحلیل های وابسته یه یک منبع معرفتی حاصل می گردد. روایت ها می توانند زمانی یا فرازمانی باشند؛ روایت زمانی، بازنمایی جهت دار رخداد ها در بستر زمان است؛ در این روایت، رخدادها با جهت گیری در زمان و مکان مشخص بازنمایی می شوند. روایت فرازمانی، بازنمایی رخدادها فراتر از زمان و مکان است. حال نخستین ماموریت معلمانِ پساجنگ روایت زمانی از جنگ و مهم ترین ماموریت آنان روایت فرازمانی از جنگ می باشد.
روایت زمانی معلمِ پساجنگ
جنگ با تمام خسارت ها و خشونت هایش، دستاوردها و رویش هایی را نیز داشته و زمینهِ گفت و گو، پیرامون موضوعات مختلفی را فراهم کرده است. دستاوردها و رویش های جنگ، نیازمند روایتِ معلمانه در کلاس های درس هستند و تا روایت نشوند به آگاهی دانش آموزان نخواهند رسید. براین اساس نخستین ماموریت معلمِ پساجنگ این است که با بهینه سازی محتوای کتب درسی، یک روایت زمانی در پس و پیشِ درس های کلاس بگنجاند. جنگ در واحد زمانی مشخص، رخدادهایی را به خود دیده است که معلم پساجنگ می تواند با دسته بندی این رخدادهای زمانی و وموضوعات پیرامون آن، یک روایت مشخص از آن ارائه کند.
شهادت رهبر معظم انقلاب و فرماندهان نظامی باب روایتی را پیرامون ابعاد زندگی رهبر و فرماندهان شهید گشوده است؛ روایتی که اسوه ها و الگوهای زندگی را به دانش آموزان نشان خواهد داد و مسیر پیمودن راه را برای آنان مشخص و همواره خواهد ساخت؛ حال اولین روایت معلمان پساجنگ، «روایت قله ها» است. با شهادت رهبری و فرماندهان نظامی، انتظار جنگ داخلی و از بین رفتن حکمرانی جمهوری اسلامی و تجزیه ایران توسط دشمنان می رفت؛ اما با مبعوث شدن مردم و رهبری کشور توسط آنان و انتخاب رهبر جدید توسط مجلس خبرگان و جایگزینی فرماندهان و اثبات دفاع جمهوریت از اسلامیت و ایرانیت، صفحه ی دیگری از تاریخ گشوده شد که زمینه «روایت مردم سالاری» در کلاس های درس را پیش روی معلمان پساجنگ گذاشته است.
در جنگ اخیر، دو صحنهِ نبردِ خیابان و میدان مکمل هم بودند که هر کدام زمینه سازِ روایت هایی هستند. موشک های پرقدرت ایرانی و صنایع نظامی بومی در منطقه ای که امنیتش وارداتی و تجهیزاتش اجاره ای و وابسته بیگانگان است و اثبات توان نظامی ایرانِ اسلامی با انهدام تجهیزات نظامی دشمن و شکست ابرقدرت های نظامی، بستر ساز «روایت خودباوری» است. از طرفی دیگر مردم از اولین روز جنگ در خیابان بودند؛ شب و روز نشناختند؛ با زبان روزه، در گرما و سرما و برف و باران شجاعانه با حضور خود ایستادند. مردمی که برای آرمان خود غیورانه جنگیدند و با ولایت بیعت بستند؛ مردمی که سفره های افطار و نوروز خود را در خیابان ها پهن کردند و همچنانی که عزادارِ از دست دادن عزیزان خود بودند، صحنه را خالی نکردند. این مردم با تمام سختی های جنگ و زیر بمباران در روز قدس حامی مردم مظلوم و ستم دیده فلسطین بودند و در روزهای دیگر به مردم آسیب دیده از جنگ کمک می کردند و با عمل خود مشق دِگراندیشی می دانند. در بین این مردم زنان و دخترانی بودند که شگفتانه حضور یافتند و نقش خود را گم نکردند و در مواقعی با حضور خود نقش مردان را نیز یادآور شدند. هر آنچه گفته شد نیازمند «روایت مردم» در کلاس های درس است.
جنگ با خسارات و ویرانی عجین است اما زمانی که با شهادت دانش آموزانِ دختر و نابودی مدرسه ها شروع شود و با بمباران مناطق مسکونی و مراکز پزشکی و نابودی زیرساخت ها، واحدهای خدمت رسان به مردم، مساجد وحسینیه ها، دانشگاه ها و مراکز فرهنگی و ورزشی ادامه داشته باشد، بیانگر این است که دشمنِ متجاوز بی رحم و بی اخلاق است و با تمام وجود در پی از بین بردن ایران و ایرانی و رسیدن به مقاصد پلید خویش است. این افکار و رفتار دشمن نیازمند «روایت دشمن» در مدرسه است.
در کنار ویرانی ها و خسارت، اهمیت جغرافیای سیاسی و گذرگاه اقتصادی ایران با تنگه هرمز و کنترل آن نمایان شد. از جهتی دیگر مشخص شد که ایران قطب پتروشیمی، صنایع و فولاد منطقه است و در حوزه هسته ای، انرژی و صنعتی پیشرفت های قابل توجهی کرده است. بازسازی زیرساخت های حمل نقل آسیب دیده در جنگ جلوه ی دیگری از پیشرفت علم و تکنولوژی ایران اسلامی است که همگی نیازمند «روایت ایران قوی» توسط معلمان پساجنگ می باشد.
همراه با جنگ نظامی، جنگ رسانه ای هم اهداف خود را مورد اصابت قرار می داد. برنامه ها، خبرگزاری ها و خبرنگارانی که از رسالت خود که بازگویی حقیقت است دست برداشته بودند و به پایگاه دروغ پراکنی و تفرقه افکنی تبدیل شدند و اذهان مردم را مشوش می کردند. از طرفی دیگر سلبریتی هایی که در این جنگ رسانه ای سکوت می کردند و یا در آتش آن می دمیدند زمینه «روایت بیداری» در مدرسه است.
در این جنگ منطقه ای، کشورهای یمن، لبنان وعراق جمهوری اسلامی را همراهی کردند و با دشمن آمریکایی جنگیدند، در مقابل کشورهای حاشیه خلیج فارس، خاک خود را در اختیار دشمنان منطقه قرار دادند و همراه آنان شدند. بحرین که تا چندی پیش استان چهاردهم ایران بود و به دست حکومت پهلوی از ایران جدا شده بود؛ حال به مقرحمله به ایران تبدیل گشته بود. در کنار کشور های دوست و دشمن، انتظار ویژه ای از سازمان های بین المللی می رفت که نقشی ایفا کنند اما جز دعوت به خویشتن داری کاری نکردند. این تجربه های بین المللی گویای آن است که «روایت مقاومت» در کلاس های مدرسه لازم و ضروری است.
روایت فرا زمانی معلمِ پساجنگ
رخدادهای مشابه جنگ اخیر در طول تاریخ اتفاق افتاده است اما آنچه با اهمیت تر از رخداد هاست، قواعد حاکم بر آن است؛ قواعدی که در زندگی انسان ها جاری است و در طول تاریخ، در زمان و مکان های متفاوت به وقوع پیوسته است. روایت این قواعد یک روایت فرازمانی است که مهم ترین ماموریت معلمان پساجنگ می باشد. در روایت فرازمانی چارچوب هایی وجود دارد که رخدادها در نسبت به آن بازنمایی و بازگویی می شوند براین اساس روایت فرازمانی قاعده محور است و نه واقعه محور. روایت فرازمانی در چارچوب سنت های الهی معنا می یابد و در بستر زمان نیست و دارای یک خط داستانی مشخص می باشد؛ در این روایت، راوی گاهی اوقات در وقایعی عمیق می شود و گاهی اوقات از آن ها گذر می کند. روایت فرازمانی یک روایت پیامبرانه است؛ همان روایتی که قرآن کریم و ائمه معصومین(ع) بیان میکنند وخط داستان این روایت از حضرت آدم(ع) آغاز و با حضرت ولیعصر(عج) پایان می یابد.
قرآن از داستان حضرت موسی(ع) و فرعون یک روایت فرازمانی بیان می کند؛ موسی(ع) و فرعونی که در هر زمان و مکانی می توانند باشند و هر کس در مسیر موسوی پیش رود به سعادت و هر کس در مسیر فرعون قدم بردارد، به هلاکت می رسد. حماسه عاشورای امام حسین (ع) با «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا»، حماسه پس از عاشورای حضرت زینب (س) هم با «و ما رایت الا جمیلا» و آخرین حماسه رهبر شهید با «مثلی لا یبایع مثله» به تاسی از حضرت اباعبدالله همگی روایت های فرازمانی هستند. براین اساس ماموریت معلمان پسا جنگ روایت های فرازمانی از جنگ اخیر در کلاس های درس است.
در هر جنگی همچون جنگ اخیر دو گروه مقابل هم می ایستند، در طول تاریخ هم گروه های متعددی در مقابل هم ایستادند که یک گروه حق و یک گروه باطل بودند و هر کدام ویژگی های خود را داشتند بنابراین اولین روایت فرازمانی «روایت حق و باطل» است. این جنگ همچون جنگ های دیگر از بغض و کینه گروهی به ملتی آغاز شد و با حب آن ملت به دین، آیین و وطن خود پایان یافت؛ این موضوع هم نیازمند «روایت حب و بغض» در کلاس های مدرسه است. درجنگ رمضان مردم به اطاعت و تبعیت از ولی خدا برخواستند و مبارزه و ایستادگی کردند که نیازمند «روایت ولایت» است. در هر برگی از تاریخ چون جنگ اخیر اگر ملتی با ایمان به خدا نه ایمان به تجهیزات و نیروهای خود و با بیداری روبه روی دشمنان و منافقان بایستند، خداوند آن ملت و گروه را یاری خواهد کرد که آن هم نیازمند «روایت توکل»، «روایت بصیرت» و «روایت نصرت» در مدرسه است. با یاری هر گروهی به دست خداوند گشایش و پیروزی از آن گروه خواهد بود که نیازمند «روایت فتح» و «روایت ظفر» است. این مسیر ادامه خواهد یافت تا گروه ها و ملت ها زمینه ساز حکومت جهانی و ظهور منجی شوند که آن هم نیازمند «روایت انتظار» است.
