علی محمدی پژوهشگر هنرهای نمایشی و سینما در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
در شرایطی که جبهههای نبرد دشمن این مرز و بوم از رسانه و جنگ غیرمستقیم به نبرد میدانی مستقیم تغییر یافته است، همچنان چون گذشته بخش عظیمی از جنگ پیش از آنکه با سلاح تعیین شود، با کلمه و تصویر مشخص میشود. امروز دشمن در پی آن است که با بمباران، علاوه بر نابودی زیرساختها و کشتن مردم بیگناه روایت وطن و ایران را از ما برباید، لذا روزهای نخست جنگ نشان میدهد دشمن سعی دارد با القای یاس و ناامیدی و ترس اراده ملت را در هم بشکند. اما تاریخ این سرزمین، سرشار از داستانهای مقاومت و ایستادگی است؛ از فردوسی که با شاهنامه هویت ایرانی را بازآفرید تا شاعران معاصری که وطن را در سختترین لحظات سرودند. اکنون که اقتصاد، امنیت مرزها، روحیه ملی و عزت ایران در کانون توجه است، جنگ رسانهای نه یک گزینه، که یک ضرورت انکارناپذیر مینماید. این یادداشت سعی دارد با نگاهی به تاریخ شعر مقاومت و وطن، در برابر بمباران روانی دشمن که بدنبال القای حس شکست و سرخوردگی در مردم است به تاریخ ایستادگی و سربلندی ایران بپردازد. تا روایت پیروزی توسط مردم بار دیگر بازسازی شده و مهمتر از همه، در عرصهای که دشمن از پیش در آن حضور دارد یعنی رسانه، پیشدستی کرده و افکار عمومی را به سمت حقیقت هدایت کنیم.
ادبیات فارسی از آغاز شکلگیری خود تا دوره معاصر، همواره بخشی مهمی از مضامین خود را به وطن، دفاع از سرزمین، هویت فرهنگی و مبارزه با دشمن خارجی اختصاص داده است. این مضمون در قالبهای مختلف ادبی از غرل تا حماسه در شعر فارسی حضور داشته و اتفاقا در واکنش به تحولات تاریخی مانند حملات نظامی، سلطه سیاسی بیگانگان، استعمار و جنگها شکلهای گوناگونی به خود گرفته است. بر اساس مطالعات ادبی، میتوان سیر شعر وطن در ادبیات فارسی را در پنج دوره اصلی بررسی کرد: ۱. دوره حماسی آغازین ۲. دوره کلاسیک ۳. دوره پساکلاسیک ۴. دوره مشروطه ۵. دوره معاصر (بستانی،۱۴۰۴)
مهمترین اشعار وطن در تاریخ شعر فارسی
۱. در دوره آغازین حماسی (قرن ۴ و ۵ هجری) مهمترین شاعر حکیم فردوسی است که اثر شاخص آن در ادبیات فارسی شاهنامه است، شاهنامه را مهمترین اثر حماسی در تاریخ ادبیات فارسی میدانند که بهطور گسترده به ایران و ایرانیان و مقاومت در برابر دشمنان خارجی میپردازد. «چو ایران نباشد تن من مباد/ بدین بوم و بر زنده یک تن مباد» ( فردوسی، رزم کاووس با شاه هاماوران، بخش ۳) این بیت و بسیاری از ابیات دیگر این منظومه در طول تاریخ برای ایرانیان به نمادی از وطندوستی و دفاع از وطن بدل شده است که زمزمه آنها در روزگار سختی وطن بوده و هست. این حماسهسرایی های فردوسی در شاهنامه را باید سرآغاز تبیین جایگاه وطن به عنوان مفهومی مقدس و لاینفک از هویت، در چارچوب ذهنی ایرانیان دانست. زیرا وطن دوستی در شاهنامه نه صرفاً اظهار احساسات فردی، بلکه اعلام وجودی ملتی است که حاضر به فدای هستی خویش در پای میهن هستند. در روایت حماسی فردوسی، خاک از ماده جغرافیایی به نماد و معنا بدل میشود؛ به گونهای که دفاع از آن از واجبترین تکالیف انسان ایرانی است. شاهنامه با بازآفرینی اسطورههای کهن ایرانی، الگوی رفتاری مقاومت در برابر بیگانگان را در حافظه جمعی ملت نهادینه ساخت و تا امروز نیز به عنوان منبع الهام شاعران مقاومتسرا عمل میکند.
۲. اما تصویر وطن در دوره کلاسیک (قرن ۵ تا ۱۰ هجری) و دوران اوج شعر پارسی تغییر گسترده مییابد، شعر وطن در این دوران بیشتر نمادین و فرهنگی میشود، شاعر بزرگ این دوران سعدی شیرازی است که گرچه شاعر اخلاق و حکمت و غزل است، در برخی اشعار او دفاع از عدالت و مقابله با ظلم بیگانه دیده میشود. مثلا نمونه این را در بوستان داریم در بخش ۵ و «حکایت شناختن دوست و دشمن را»که در آن سعدی در گفتگوی پادشاه و خربند و نگهبانش لزوم شناخت دوست و دشمن را تعلیم میدهد. «نه تدبیر محمود و رای نکوست/ که دشمن نداند شهنشه ز دوست» و همچنین بیت «بنی آدم اعضای یک دیگرند/ که در آفرینش ز یک گوهرند» (گلستان، حکایت ۱۰ از باب نخست) همواره موجب همبستگی مردم بوده است و بعدها در ادبیات مقاومت بهعنوان نمادی از همبستگی انسانی در برابر ظلم استفاده شده است. در اشعار حافظ اما وطن نمادین و استعاری است و در بستری عاشقانه و تغزلی بیان میشود، برای حافظ گاه وطن آن نقطه بازگشتی است که دل سرگشته آدمی با آن آرام میگیرد «هوای کوی تو از سر نمیرود آری/ غریب را درل سرگشته با وطن باشد» (غزل ۱۶۰) و گاه وطن آن دورافتاده ایست که تمام مراد شاعر که بی او غریب و مهجور است «آنکه بودی وطنش دیده حافظ یارب/ به مرادش ز غریبی به وطن بازرسان» (غزل ۳۸۵)
۳. در دوره پساکلاسیک (صفوی تا قاجار) شعر از وطن بیشتر جنبه مذهبی و هویتی پیدا میکند شاعر بزرگ این دوره محتشم کاشانی است که مرثیههای عاشورایی او بهصورت غیرمستقیم تبدیل به الگوی مقاومت دینی میشود. غم ترکیب بند «باز این چه شورش است که در خلق عالم است» آنچنان عمیق است و تاثیری بر خوانندگان شعر میگذراد که برانگیزاننده برابر ظلم است. جایی هست که شاعر خطاب به خویش میکند و میگوید «خاموش محتشم که فلک بس که خون گریست/ دریا هزار مرتبه گلگون حباب شد» (ترکیب بند۱) این ترکیب بند بعدها در ادبیات مقاومت معاصر بسیار الهامبخش بوده است. شعر این دوره با تکیه بر سوگواری حسینی، روحیه ایستادگی و ازخودگذشتگی را در مخاطب فارسی تقویت میکند و زمینه را برای مقاومتهای بعدی علیه استعمارگران فراهم میسازد. ادبیات عاشورایی این دوران همچنین الگوی شد که نشان داد مقاومت میتواند در قالبهای مذهبی نیز بیان شود و از این رهگذر، پیوند عمیقتری با لایههای مختلف جامعه برقرار نماید.
۴. دوران مشروطه (اوایل قرن ۱۴ هجری) یکی از مهمترین دورههای شعر وطن است که مضمون مهم آن مقاومت در برابر استعمار خارجی است. ملکالشعرای بهار از مهمترین شاعران و سیاسیون مبارزه با استعمار روس و انگلیس در این دوره بود. او با شعر خود به دفاع از استقلال ایران و مبارزه و نقد استبداد میپرداخت، زبان شعر او حماسی و سیاسی است. «هر کرا مهر وطن در دل نباشد کافر است/ معنی حب الوطن، فرموده پیغمبر است»(بهار، قصیده ۴۱) وطن در اشعار او بسیار تکرار شده است، لذا در اشعار بهار گاه تمجید سیاسیون و عملکردشان را میبینیم و گاه در مذمت آنان که وطن را خراب و در دست بیگانه میخواهند. «تا کی به دل جوانی نکنم به عادت پیران/ جامی بده به یاد وطنم – سلامت ایران/ خیزا که روز فتح و ظفر شد – ایران/ خیز که روزگار دگر شد، وقت هنر شد ایران/ جهان به کام ما برآید، آمین/ شب فراق ما سرآید آمین» (بهار، سرود ملی در ماهور، ۱۲۹۶)
دو شاعر مهم دیگر این دوران یکی میرزاده عشقی و دیگری عارف قزوینی است «گنهکارم من، ار پایبند استقلال ایرانم؟/ و یا خاطر پریشانم ز اوضاع پریشانش» (عشقی، غزلیات و قصاید شماره ۱۰. زندانی شدن شاعر) مجموعه اشعار میرزاده در این روزگار از پریشانی وطن سخن میگوید و استعماری که در خانه لانه کرده است. «الا ای مرگ! در جانم درآویز/ که جام عمر من، گردید لبریز/ چسان من زنده مانم، ملک ایران/ به سر گیرد دوباره دور چنگیز» (دیوان اشعار، جام عمر) عارف قزوینی نیز شاعری است که سخنش را وقف وطن کرده است «ای جوانان مگذارید که ایران برود/ (ای وطن) به جسم مرده جانی، تو جان یک جهانی/ تو گنج شایگانی تو عمر جاودانی/ خدا کند بمانی، خدا کند بمانی!» (تصنیف به مناسبت اخراج مورگان شوستر آمریکای از ایران) تا تصنیف معروفش که در دوره دوم مجلس شورای ایران در تهران ساخته و در سوگ اولین قربانیان آزادی در آغاز انقلاب مشروطه آنرا سرودهاست. «از خون جوانان وطن لاله دمیده/ از ماتم سرو قدشان سرو خمیده/ جانبازی عشاق نه چون بازی نرد است/ مردی اگرت هست کنون وقت نبرد است» (عارف قزوینی، تصنیفها. ۱۰)
شعر دوره مشروطه زبان احساسات وطنپرستانه را با زبانی نو و مدرن بازآفرینی میکند. در این دوره، شعر وطن از حاشیه دربارها به متن جامعه و میادین مبارزه سیاسی وارد میشود و نقش مهمی در بسیج افکار عمومی علیه نفوذ بیگانگان ایفا مینماید که شاعران آن با تلفیق آرمانهای آزادیخواهی و استقلالطلبی، شعر را به ابزاری برای آگاهیبخشی و بسیج مردم در برابر استبداد داخلی و استعمار خارجی تبدیل میکنند.
۵. دوره معاصر (قرن بیستم تا امروز) به فراخور فراز و فرود بسیار این دوران، شعر وطن نیز در چند شاخه ظاهر میشود که بطور کلی مهمترین آنها شعر ضد استعمار و شعر انقلاب و دفاع مقدس است. مهدی اخوان ثالث در این دوران یکی از شاعران مهم با زبان حماسی و نمادین است. (ز هیچ جهان اگر هیچ دوست دارم/ تو را ای کهن بوم و بر دوست دارم) تا شاهکار او «شهریار شهر سنگستان» از دفتر «از این اوستا» که ماجرای شهریاری است که بیگانگان به وطنش حمله آورده اند و او دست یاری به سوی مردمش دراز کرده اما مردمش جواب او نمیگویند… «به شهرش حمله آوردند/ و او مانند سردار دلیری نعره زد بر شهر/ دلیران من! ای شیران/ زنان! مردان! جوانان! کودکان! پیران/ و بسیاری سخنها گفت اما پاسخی نشنفت/ اگر تقدیر نفرین کرد یا شیطان فسون، هر دست یا دستان/ صدایی برنیامد از سری زیرا همه ناگاه سنگ و سرد گردیدند/ از اینجا نام او شد شهریار شهر سنگستان» اخوان در این شعر که در ۱۳۳۹ و احتمالا در زندان پهلوی گفته مالامال درد از وطن سخن میگوید، در بسیاری دیگر از اشعار او نیز فضای مقاومت و اعتراض همینگونه وجود دارد. شاعر دیگر دوران معاصر که از وطن گفته احمد شاملو است، گرچه مضمون وطن کمتر در آثار او دیده میشود اما وی در اشعار خود همواره از آزادی و مقاومت در برابر ظلم سخن میگوید اگر چه در غربت باشد «وطن کجاست که آواز تو چنین دور مینماید؟/ امید کجاست/ تا خود/ جهان/ به قرار/ بازآید؟/ هان سنجیده باش/ که نومیدان را معادی مقدر نیست» (شاملو، خطابه های آسان در امید). علاوه بر اخوان ثالث و شاملو شاعرانی چون هوشنگ ابتهاج (سایه) با ظرافتهای عاطفی، و سیمین بهبهانی با نگاهی ویژه به مقاومت زنانه، هر یک وجوهی از مفهوم مقاومت و وطن را در بستر تاریخی معاصر بازنمایی کردند. این شاعران نشان دادند که مقاومت در برابر دشمن خارجی نه فقط در میدان جنگ، که در عرصههای فرهنگی، اجتماعی و ادبی نیز معنا مییابد و شعر میتواند در حفظ هویت ملی در برابر هجوم فرهنگی بیگانگان نقشی بیبدیل ایفا نماید.
اما یکی از بزرگترین موجهای شعر وطن در تاریخ ایران مربوط به دوران انقلاب اسلامی و دفاع مقدس است. که شعر حماسه دفاع از وطن و شعر تلفیق دین و وطن است. از مهمترین شاعران این دوره مرحوم قیصر امین پور است «می خواستم شعری برای جنگ بگویم/ شعری برای شهر خودم -دزفول-/ دیدم که لفظ ناخوش موشک را/ باید به کار برد/ اما موشک/ زیبایی کلام مرا می کاست/ گفتم که بیت ناقص شعرم/ از خانه های شهر که بهتر نیست/ بگذار شعر من هم/ چون خانه های خاکی مردم/ خرد و خراب باشد و خون آلود/ باید که شعر خاکی و خونین گفت/ باید که شعر خشم بگویم/ شعر فصیح فریاد/ هر چند ناتمام…» یا سعید بیابانکی «جاده مانده است و من و این سر باقی مانده/ رمقی نیست در این پیکر باقی مانده/ نخل ها بی سر و شط از گل و باران خالی/ هیچ کس نیست در این سنگر باقی مانده» یا علیرضا قزوه «گل اشکم شبی وا می شد ای کاش/ همه دردم مداوا می شد ای کاش/ به هر کس قسمتی دادی خدایا!/ شهادت قسمت ما می شد ای کاش» و بسیاری شعرهای درخشان که در این دوران از وطن میگویند. این دوره در انقلاب اسلامی شاعران بزرگی دارد که سخن گفتن از همه آنها بسیار میشود از علی معلم دامغانی تا مرحوم سید حسین حسینی و… لذا به همین مختصر بس که در این دوران شعر فارسی وطن را با شهادت و عاشورا هم آغوش میسازد. و شاهد تلفیق مفاهیم دینی و ملی، الگوگیری از عاشورا، و حماسهسرایی دفاع از وطن هستیم که شعر را به ابزاری کارآمد برای تقویت روحیه رزمندگان و مردم در برابر دشمن متجاوز تبدیل میکند. شعر این دوره با زبانی ساده اما عمیق، مفاهیمی چون شهادت، ایثار، دفاع از خاک، و مقاومت در برابر بیگانه را به گونهای بازنمایی میکند که همگان قادر به درک و همراهی با آن میشوند.
بستانی، علی،(۱۴۰۴)،نگاهی دوباره به تحول سبک شعر معاصر ایران پس از انقلاب اسلامی،دهمین کنفرانس بین المللی مطالعات زبان و ادبیات ملل،تهران
سیاقی. م.د ، (۱۳۹۶)، پیشاهنگان شعر پارسی، چ ۶، تهران. انتشارات علمی فرهنگی.
مجموعه اشعار دریافت شده از دفتر مجازی شعر آیات غمزه و گنیجنه گنجور.
