امیررضا مسلمی پژوهشگر حوزه زیارت و گردشگری در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
بعد از گذشت چهارماه از شهادت حکیم فرزانه و رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنهای (رضوانالله تعالی علیه)، سرانجام پیکر ایشان در سه نقطۀ مختلف در ایران و کشور عراق تشییع خواهد شد. پیشبینیهای انجام شده نشان میدهد که یکی از باشکوهترین رخدادهای تاریخ جهان به وقوع خواهد پیوست و میلیونها نفر در این مراسم شرکت خواهند کرد. این مراسم تاریخی، بیش از آنکه آیینی برای وداع باشد، انعکاس عمق محبت و همراهی مردمی است که سیوشش سال از هدایت رهبری راسخ و حکیمانۀ ایشان بهره بردهاند.
هم اکنون که شهرهای میزبان در حال آمادهسازی زیرساختهای مطلوب برای برگزاری شایستۀ مراسمات هستند، توجه به مسئلۀ مدیریت تصویر، افکار عمومی و معناهای صادر شده از رویدادهای وداع، بیاهمیت نیست بلکه امر مهم و راهبردی در حوزه سیاستگذاری فرهنگی است و رعایت الزامات و همچنین اصول مدیریت تصویر در مراسم تشییع رهبر شهید، صرفاً یک اقدام تشریفاتی یا رسانهای نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی برای حفظ ثبات ملی و امنیت روانی جامعه در یکی از حساسترین برهههای تاریخی است. این مراسم، نقطه عطف بازتاب «اقتدار»، «انسجام ملی» و «تداوم حاکمیت» به شمار میرود؛ بنابراین، نحوۀ پوشش تصویری، نظم بصری و پیامهای نمادینی که از طریق رسانهها به جهان مخابره میشود، مستقیماً بر ادراک افراد مختلف تأثیر میگذارد. مدیریت هوشمندانۀ این تصویر، از یک سو مانع از سوءاستفاده، روایتسازیهای مخرب و القای حس ضعف یا بیثباتی از سوی رسانههای بیگانه میشود و از سوی دیگر، با به تصویر کشیدن شکوه، همبستگی و وفاداری ملت، سرمایۀ اجتماعی کشور را احیا کرده و پایههای اقتدار ملی را در آنسوی مرزها، مستحکم میسازد.
پیامها و معانی مطلوب مراسمات تشییع
برهمین اساس در این یادداشت به بخش مهمی از سیاستگذاری فرهنگی، یعنی ارتباطات استراتژیک پرداخته میشود تا بتوان حوزه معانی صادر شده از رویدادی به این بزرگی را نظم بخشید و مدیریت نمود. ارتباطات استراتژیک به معنای برنامهریزی و مدیریت هدفمند پیامها و تعاملات برای دستیابی به اهداف است. یکی از مراحل ارتباطات استراتژیک تدوین پیامهای کلیدی است که از طریق فرستادن آنها به مخاطب، معانی مورد نظر در ذهن او شکل میگیرد. اما سوال اینجا است که پیامهایی که قرار است به مخاطبان یک مراسم تشییع باشکوه فرستاده شود باید در برگیرندۀ چه معانی باشند. به صورت کلی میتوان معانی مطلوب را در دو دستهبندی قرار داد:
- معانی دفاعی: معانی که به دنبال خنثی کردن مفاهیم منفی از مراسم در ذهن مخاطب هستند.
- معانی تاکیدی: معانی که به دنبال ایجاد مفهوم جدید از مراسم در ذهن مخاطب هستند.
معانی دفاعی
- رسانههای معاند با توجه به ماهیت مراسم، به این مفهوم خواهند پرداخت: «رهبرشان کشته شد بنابراین شکست خوردند و قدرت گروههای مقاومت کاسته شد». راهکار حذف این ذهنیت، معناسازی جریان حرکت انقلاب سلامی است که با حرکت انبیای الهی گره خورده است و در نهایت به ظهور حضرت مهدی (عج) ختم خواهد شد. نشان دادن حرکت انقلاب اسلامی در راستای احقاق رسالت انبیا نگاه کلان و مطلوبی است که حوادث ناگوار در این مسیر سعادت، کوچک شمرده میشوند. تصویر 1 نمونهای از یک راهبرد رسانهای در این خصوص است.
تصویر 1) نمونه یک راهبرد رسانهای برای پیوند حرکت انقلاب اسلامی با انبیای الهی
- رسانههای معاند ممکن است بگویند تمام کسانی که در مراسم تشییع شرکت کردهاند حکومتی هستند و منافعی در حکومت دارند؛ در نتیجه به خاطر این مسائل در تشییع حضور دارند؛ اما بهوسیلۀ نشان دادن حضور افراد متعدد غیر ایرانی و حتی غیر مسلمان و غرفههای مختلف خارجی، میتوان بر ضد این معنا عمل کرد و مفهوم «طرفداران جمهوری اسلامی جهانیاند نه حکومتی» را ساخت.
- رسانههای معاند ممکن است این فضای ذهنی را به وجود بیاورند که «جمهوری اسلامی از حضور افراد خارجی میترسد و آنهارا برای امنیت ملی خود به عنوان تهدید قلمداد میکند». راهاندازی کمپینهایی جهت اطلاعرسانی حضور در مراسمات تشییع جهت آسان نمودن فرایند ورود زائران به کشور توسط بسترهای مجازی مانند اینستاگرام و یوتیوب و ثبت نام حضور در بستر سایت به همراه اعطا ویزای هفتگی و همچنین هشتگسازی با عنوان #ReadyForMoment، میتوان روایت دشمن را بیاثر کرد. هشتگ مذکور هم به معنای آمادگی برای ظهور است و هم به معنای حضور در لحظه تشییع رهبر شهید است.
تصویر 2) هشتگسازی برای مراسم تشییع
- رسانههای معاند ممکن است بگویند: «جمهوری اسلامی حتی نمیتواند امنیت رهبران خود را حفظ کند، پس شکست خورده است». این روایت باید توسط روایت متضاد آن خنثی شود به گونهای که مفهوم دیگری برقرار شود: «فرماندهان در صف اول نبرد بودند تا جان خود را فدای مملکتشان کنند وگرنه میتوانستند همیشه در پناهگاه باشند». ثانیا باید به مصداق های این موضوع پرداخت که در جهان اتفاقات مشابهی وجود دارد مانند زمانی که رهبر کشوری ترور شده است اما آن کشور حتی قویتر هم شده است.
- تاکید بر حضور قومیتهای مختلف، ادیان مختلف و جناحهای متفاوت در مراسم تشییع، میتواند روایت «وجود اختلاف در نظام جمهوری اسلامی در مورد تصمیم گیری مسائل» را کاهش دهد.
- با توجه شیوع بیماریهای جدید (هانتاویروس و ابولا)، رسانههای دشمن میتوانند از این نکته برای ارعاب زائران و خطرناک نشان دادن ایران با احتمال شیوع انواع بیماریها، افکار عمومی را متشنج کنند. راهکار این موضوع، برقرار کردن سازوکار چک کردن بیماری قبل از ورود به داخل کشور در مرزها توسط پزشکان است (مانند زمان همهگیری کرونا که افرادی با لباسهای مخصوص و تب سنج، شرایط ایمن را فراهم میکردندتصویر 3). به تصویر کشیدن این پزشکان میتواند استعداد بروز خبر منفی در این مورد را خنثی کند.
تصویر 3) بررسی بیماری قبل از ورود به کشور در فرودگاه
- رسانههای معاند در سالهای قبل در موضوع تشییع شهید حاج قاسم سلیمانی، به مسئله از دست رفتن جان چند نفر هنگام تشییع ایشان در کرمان گزارش تهیه کردند. بر این اساس، تمامی اقدامات متناسب باید صورت گیرد تا این اتفاق تکرار نشود. وقایع از این دست، هم باعث ناراحتی عمومی میشوند و هم رسانههای معاند میتوانند از آن به عنوان ابزار تخریب استفاده میکنند.
- در اذهان بسیاری از افراد اینگونه جا افتاده است که شهرهای مسلمانان بسیار کثیف و پر زباله هستند و ایران هم به خاطر این مراسم قرار است با کوهی از زباله و مشکلات محیط زیستی مواجه شود؛ اما با تصویرسازی صحیح از نظافت خیابانها و تمیزی مترو و حتی اعمال جریمه در صورت مشاهدۀ ریختن زباله، میتوان از ساخت مفهوم ناپاکی محیط جلوگیری کرد.
معانی تاکیدی
- وحدت ملتها در برابر استکبار (یا اصطلاح آکادمیک آن، امپریالیسم)، موضوع مهمی است که باید توجه افراد را به خود جلب کند تا تمدن اسلامی را درحال حرکت نشان دهد و همواره این تمدن در مقابله با طاقوت قلمداد شود و در این خصوص ایران باید نماینده مردم دنیا در مبارزه با استکبار جهانی به نظر برسد. برپایی غرفههای کشورهای مختلف و ساخت تصویر حضور کشورهای مختلف در این مراسم به بهبود نقش ایران در مبارزه با امپریالیسم و همراهی کشورهای جهان کمک میکند. همچنین این مفهوم میتواند با ساخت شعارهایی مشابه«Free Palestine» دیده شود (مانند 2023: Free Palestine | 2026: Kill Imperialism).
- همواره جمهوری اسلامی ایران، حزبالله لبنان، حشدالشعبی عراق، انصارالله یمن، فلسطین و تمامی اعضای محور مقاومت باید بر آرمان جمعی خود که آزادسازی فلسطین است تاکید داشته باشند و بهرهمندی از تصاویر شهدای مقاومت مانند شهید سنوار و شهید نصرالله در کنار عکس رهبر شهید در مراسم تشییع، یکی از مصادیق بروز آرمان جمعی است.
- تبیین جمله «لا اله الا الله» به این عنوان که اسلام حقیقی در ابتداییترین اصول خود باید طاغوت را نفی کند و در برابر استکبار نیز قیام کند. همچنین تبیین مجزا نبودن ایرانیت و اسلامیت با نشان دادن یکتاپرستی ایرانیان قبل از ورود اسلام و خدمات متقابل اسلام و ایران و پیوند دو سلول بنیادی عدالت خواهی و حق گرایی، الزامی به نظر میرسد.
- نشان دادن اخلاص و اقتدار نیروهای مسلح ایران در این مراسمات میتواند، ذهنیت برخی از زائران خارجی را در خصوص «روایت تروریستی بودن سپاه» عوض کند و کار رسانهای آن زائران میتواند به پیشبرد امر «تصویر سازی مطلوب نیروهای مسلح ایران به ویژه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» کمک بسیار زیادی کند. در همین اساس باید اقدامات فیزیکی منحصر به فردی برای افراد سپاه درنظر گرفت؛ اعم از کمک کردن به مردم و توانیابان، راهنمایی و مکالمه با زائران.
