بهاره قلندرنژاد پژوهشگر حوزه خانواده در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
تابآوری و پایداری اجتماعی، توانایی حیاتی یک ملت برای حفظ انسجام، بازسازی ظرفیتهای جمعی و استمرار عملکرد در مواجهه با فشارها، بحرانها و تهدیدات است.در جنگ آمریکایی-صهیونی علیه ایران اسلامی که با شهادت فرمانده کل قوا، رهبر معظم انقلاب اسلامی و جمعی دیگر از سران و فرماندهان نظامی آغاز شد، مردمِ مبعوثشده جمهوری اسلامی ایران فراتر از تمام محاسبات مهندسیشده وارد میدان شده و با ایفای نقشهای چندجانبه به عنصری فعال در دفاع همگانی از عزت و اقتدار کشور بدل شدهاند. این حضور موثر یک ملت در دل خطر و در شرایطی که کشور درگیر جنگ منطقهای تمامعیار با دشمنی قرار دارد که به هیچ اصول اخلاقی و انسانی پایبند نیست، حکایت از الگوی تابآوری و پایداری اجتماعی ویژه ملتی است که در دل طوفان چون سرور استوار مانده و با قدمها محکم و مشتهای گرهکرده آتش بمباران دشمن را سرد نموده و از سوگ خود حماسه ساختهاند .این الگو بر پایههایی چون هویت جمعی و همبستگی اجتماعی قوی، اتکا به ارزشهای ملی، دینی و انقلابی، استحکام ساختاری، رهبری هوشمندانه و فرماندهی مقتدرانه و انعطافپذیری شناختی و هیجانی ملت، استوار است که در این یادداشت به تفصیل توضیح داده میشوند.
هویت جمعی و همبستگی اجتماعی قوی
یکی از ارکان اساسی تابآوری اجتماعی در شرایط بحران، همگرایی هویتی است. در جریان جنگ تحمیلی رمضان، تفاوتهای سیاسی و تنوعات قومی-فرهنگی ایران به یک هویت جمعی همگرا تبدیل شده که نهتنها در داخل کشور، بلکه در میان ایرانیان خارج نشین نیز حس تعلق به وطن را تقویت کرده است. این همگرایی در دو سطح عمل میکند: در سطح فردی، احساس نقشپذیری اجتماعی و امید را ایجاد مینماید؛ در سطح جمعی، روایتی مشترک از مقاومت و ایستادگی میسازد که ارزش اجتماعی تلقی میشود. مشارکت داوطلبانه شهروندان در میادین، خیابانها و برپایی موکبها، کمک به هموطنان در قالب گروههای جهادی و داوطلبانه، نمونهای از همبستگی اجتماعی و همدلی جمعی است که تابآوری روانی-اجتماعی را تقویت میکند.
ارزشهای ملی و دینی و انقلابی
در الگوی نظری و راهبردی تابآوری و پایداری ملت ایران، نظامهای ارزشی نقش محوری در معنابخشی به تجارب دشوار ناشی از جنگ و جهتدهی به کنشهای فردی و جمعی ایفا میکنند. دیدگاه و نگرش برخاسته از ارزشها و باورها تهدیدات و سختیها را به رنجِ مقدس و شیرین مقاومت تبدیل مینمایند. ارزشها و باورهای بنیادینی همچون شهادتطلبی، حفظ استقلال کشور و عزت ملی، ایران یکپارچه و سربلند، نابودی نظام استکبار، ریشهکن کردن بدترین دشمنان بشریت و آمادگی برای تشکیل تمدن مهدوی، تهدیدات و ضربات دشمن را به عنوان بستری برای آزمون ملتی تبدیل نموده است که ایستادگی و مقاومت را در مکتب اهل بیت فرا گرفتهاند.
استحکام ساختاری، رهبری هوشمندانه و فرماندهی مقتدرانه
در شرایط جنگ و بحران، استحکام ساختارهای نهادی و فرماندهی هوشمندانه، دو محور اساسی در افزایش تابآوری و پایداری اجتماعی محسوب میشوند. ادراک ملت از کارآمدی این ساختارها، نقش مهمی در تقویت مقاومت و انسجام ملی در مواجهه با تهدیدات جنگ ایفا میکند. پس از شهادت رهبر معظم انقلاب و جمعی از فرماندهان ارشد، ساختار نظام ایران با حفظ استحکام، به فعالیت خود ادامه داد و امام جدید امت، به صورت قانونمند انتخاب گردید و هوشمندانه رهبری جنگ را عهدهدار شدند. پیروزیهای نظامی، اعتماد ملت به رهبری و فرماندهان، ادراک کارآمدی نیروهای مسلح و باور به اقتدار ملی، تابآوری و پایداری اجتماعی ملت در جنگ را تقویت نمود.
انعطافپذیری شناختی و هیجانی مردم
انعطافپذیری شناختی و هیجانی مردم به عنوان یکی از عوامل کلیدی در الگوی راهبردی تابآوری و پایداری ملت ایران در جنگ تحمیلی رمضان میباشد. انعطافپذیری شناختی به معنای توانایی ذهن ما در تغییر زاویه دید، بازنگری در باورها و افکار و پردازش اطلاعات از منظرهای مختلف است و انعطاف پدیری هیجانی به توانایی ما در شناخت، پذیرش، و مدیریت مؤثر هیجانات، بهخصوص هیجانات ناخوشایند مانند ترس، اضطراب و غم اشاره دارد. این عوامل، افراد را در مواجهه با سختیها و تهدیدات جنگی، از طریق بهکارگیری راهبردهای مقابلهای سازگارانه، توانمند میسازد و امکان حفظ توانایی و کارآمدی آنان را فراهم میآورد. این فرآیند، تقویت ساختار شخصیتی و آمادگی روانی فرد برای ایفای مؤثر نقشهای اجتماعی را به دنبال دارد.
نقش نهادهای اجتماعی و آحاد مردم در افزایش تابآوری اجتماعی
این الگوی راهبردی، نقش هر یک از نهادهای موجود در جامعه از جمله خانواده، آموزش و پرورش، رسانههای رسمی و غیررسمی، نیروهای مسلح، نهادهای امنیتی و سایر نهادهای دولتی و مردمی را در افزایش و تقویت تابآوری و پایداری اجتماعی ملت ایران در مواجهه با تهدیداتی همچون جنگ، اغتشاشات و بحرانهای امنیتی، معین و تبیین مینماید. همانگونه که تاکنون این نقشها به درستی و کارآمدی ایفا گردیده است، ضروری است این نهادها و آحاد مردم در آینده نیز به ایفای نقش خود ادامه دهند. برخی از این نقشها مختصرا عبارتست از:
انتقال و تقویت ارزشهای دینی، ملی و انقلابی: ترویج و نهادینهسازی ارزشهای اسلامی و ملی در میان نسلهای مختلف به منظور حفظ هویت ملی و دینی و بازسازی شناختی مبتنی بر باورها از تهدیدات و چالشها
حفظ انسجام و همبستگی: مدیریت سازنده اختلافات عقیدتی و تنوعات قومی-فرهنگی حول محور دفاع مقدس برای حفظ انسجام و همدلی جمعی
روایتگری رسانهای: تولید و انتشار محتوای رسانهای مبتنی بر واقعیات میدانی، حضور حماسی و تحلیلهای راهبردی پیرامون مقاومت ملی
پیوند معنوی: ایجاد و تقویت پیوند قلبی و معنوی میان مردم، رهبری و فرماندهان نظامی در جهت افزایش اعتماد میان مردم و فرماندهان
ارتقای کارآمدی ملی: تقویت توانمندیهای ملی و کارآمدی نظام در عرصههای مختلف و تضعیف هژمونی دشمن بر اساس واقعیات عینی و مشاهدات میدانی
آموزش مهارتهای مقابلهای: طراحی و اجرای برنامههای آموزشی مهارتهای مقابلهای سالم و اصولی به صورت فردی و جمعی
مقاومت اطلاعاتی: پرهیز از توجه به شایعات و اخبار کذب دشمن، اتکا به منابع رسمی، و حفظ آرامش در برابر جنگ روانی و ارتقای سواد رسانهای آحاد مردم
یادگیری و نقشآفرینی: تلاش برای یادگیری مهارتهای جدید برای افزایش انعطافپذیری شناختی و هیجانی، ارتقای آگاهی نسبت به تهدیدات و چالشها و راههای مقابله با آنها و حضور موثر در عرصههای مختلف
بنابراین، الگوی راهبردی تابآوری و پایداری اجتماعی ملت ایران در جنگ تحمیلی، بر پایه عوامل کلیدی و تعاملی همچون همبستگی اجتماعی، نظام ارزشی، ساختار منسجم نظام، رهبری مقتدرانه و انعطافپذیری شناختی-هیجانی در مواجهه با چالشها و تهدیدات ناشی از جنگ استوار است. هر یک از این عناصر، نقشی محوری در تقویت تابآوری و پایداری اجتماعی ایفا مینمایند و در تعامل با یکدیگر، ظرفیت بیبدیلی برای مقاومت و پیروزی در این جنگ موجودیتی و تمدنی خلق میکنند.
