سید رضا حسینی پژوهشگر حوزه مشارکت سیاسی در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
امروزه در فضای سیاسی کشور پرسش از نحوه توازن میان دو ارزش بنیادین یعنی «حفظ انسجام و وحدت ملی» و «ضرورت مطالبه‌گری و نقد ساختارهای قدرت» به عنوان چالشی بنیادین مطرح است؛ زیرا تأکیدات بی‌شماری درخصوص هریک از این دو مفهوم در بیانات رهبر شهید و رهبر معظم انقلاب وجود دارد و لزوم رعایت توأمان به هر دو دستور لازم و ضروری است. نکته اساسی اینجاست که رویکردهای تقلیل‌گرایانه، اغلب این دو مفهوم را در تقابل با یکدیگر می‌بینند؛ چنان‌که وحدت را به سکوت و انفعال تفسیر میکنند و مطالبه‌گری را با قطبی‌سازی و تضعیف نظام یکی می‌دانند. با این حال، در الگوی حکمرانی اسلامی و اندیشه‌ی رهبر مجاهد شهید ، این دو ساحت در تعارض با یکدیگر قرار ندارند، بلکه مکمل یکدیگرند؛ وحدت کلمه، زیربنای اقتدار جامعه اسلامی بر پایه فریضه قرآنی اعتصام به حبل‌الله است (بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی، 02/08/1400) و مطالبه‌گری و نقد، سازوکار درونی برای پالایش، جلوگیری از رسوب مفاسد و پیشرفت است. با این حال، لازم است در ابتدا به این نکته توجه شود که اگر نقد از مدار موازین عقلانی و اخلاقی خارج شود، به ورطه تفرقه و نزاع می‌افتد.
در این یادداشت برآنم تا نشان دهم که مطالبه‌گری در صورت رعایت اصول و ضوابط مشخصی می‌تواند وحدت‌آفرین نیز باشد و این دوگانه که امروزه متأسفانه از سوی برخی مطرح می‌شود صحیح نیست. برای تحقق «مطالبه‌گری وحدت‌آفرین»، رعایت اصول و ضوابط زیر که مستقیماً از بیانات رهبر شهید انقلاب استخراج شده، ضروری است:
- عیارسنجی جامع در برابر عیب‌جویی یک‌سویه
نقد در اصطلاح لغوی و رویکرد اسلامی، به معنای سنجش ارزش واقعی و تفکیک سره از ناسره است، نه صرفاً ایرادگیری. رهبر شهید انقلاب در تعریف حقیقت نقد می‌فرمایند: «نقد یعنی عیارسنجی؛ یعنی یک چیز خوب را آدم ببیند که خوب است، یک چیز بد را ببیند که بد است. اگر توانستیم این کار را بکنیم، این می‌شود نقد منصفانه.» (بیانات در جلسه پرسش و پاسخ مدیران مسئول و سردبیران نشریات دانشجویی، 04/12/1377). بنابراین نقدی که چشمان خود را بر حجم خدمات، پیشرفت‌ها و موانع عینی ببندد و صرفاً بر نواقص تمرکز کند و در نهایت احساس بن‌بست و کینه ایجاد کند قطعاً مورد پذیرش نیست. وحدت زمانی تقویت می‌شود که منتقد نشان دهد هم دستاوردها را قدر می‌نهد و هم کاستی‌ها را با نگاهی واقع‌بینانه رصد میکند.
- مرزبندی قاطع میان نقد عملکرد با هتاکی و تخریب اشخاص
مطالبه‌گری شجاعانه نباید به سلاحی برای بی‌آبرو کردن افراد، اتهام‌زنی اثبات‌نشده یا تسویه‌حساب‌های جناحی تبدیل شود. رهبر انقلاب بارها میان «حق نقد» و «حرمت تخریب» مرز کشیده و تصریح فرموده‌اند: «نقد و نقدپذیری واجب است، امّا تهمت و لجن‌پراکنی حرام است. نقد با لجن‌پراکنی فرق دارد؛ نقد با بدگویی و با فحاشی فرق دارد.» (بیانات در دیدار اعضای شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی، 06/10/1396). علاوه بر این نیز فرمودند: «نقد منصفانه و متقابلاً نقدپذیری متواضعانه هر دو لازم است… نقد را با عیبجوئی و با عصبانیت و با بهانه‌گیری نباید اشتباه کرد؛ اما نقادی باید کرد». (بیانات در دیدار اساتید دانشگاه، 25/02/1386».
همچنین در پیام به مناسبت آغاز به کار مجلس دهم و بیانات دیگر تأکید کرده‌اند که تذکر و مطالبه باید «منهای تخریب، اهانت و کینه‌توزی» باشد؛ زیرا ورود به حریم آبروی افراد، فضای اخلاقی جامعه را آلوده کرده و با تحریک احساسات هواداران و گروه‌ها، شکاف‌ها و دوقطبی‌های تنش‌زا می‌آفریند (بیانات در دیدار نمایندگان مجلس، 06/03/1395).
- مطالبه‌گری توأم با ارائه راهکار و مدل‌های حل مسئله
مطالبه‌گری سطحی معمولاً در بیان اعتراض، سیاه‌نمایی و توصیف وضع نامطلوب متوقف می‌شود. در حالی که مطالبه‌گری اصیل، افق‌گشا و هم‌افزاست. رهبر شهید انقلاب در توصیه‌های مکرر به جریان‌های دانشجویی و جوانان مطالبه‌گر تأکید کرده‌اند: «مطالبه‌گری فقط این نیست که ما بگوییم فلان کار بد است؛ خب، بدیِ آن معلوم است. مطالبه‌گری یعنی اینکه شما راهکار پیشنهاد کنید، فکر کنید، مطالعه کنید و برای حل معضل، روش‌های علمی و عقلایی ارائه بدهید.» (بیانات در ارتباط تصویری با نمایندگان تشکل‌های دانشجویی، 28/02/1399). ایشان در جای دیگری نیز فرمودند: «انتقاد کردن ضرر و ایرادی ندارد، منتها انتقادِ منصفانه باید باشد. انتقاد، به معنای ارائه‌ی نقاط مشکل و راه حلّ آن نقاط و گشودن آن گره‌ها [است]» (بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیأت دولت، 03/06/1395).
در نتیجه لازم است به این نکته توجه شود نقدی که همراه با راه‌حل و پیشنهادهای کارشناسانه باشد، مسئولان را به پاسخگویی سازنده و جامعه را به مشارکت در حل معضلات فرامی‌خواند و انرژی کشور را به جای اصطکاک و درگیری، به سمت سازندگی همگرا می‌سازد.
- تفکیک ضعف‌های عملکردی از کلیت ارکان و مبانی نظام
یکی از خطاهای رایج در نقدهای شتاب‌زده، تعمیم خطای یک فرد یا مجموعه به پای کل دستگاه‌ها و نظام یا آرمان‌های انقلاب اسلامی است. رهبر شهید انقلاب نسبت به این خطر انحراف هشدار داده و می‌فرمایند:
«انتقاد کردنِ صحیح و عاقلانه، غیر از حرف زدن به شکلی است که یک دستگاه را ناکارآمد نشان بدهند و ناموفق جلوه بدهند؛ چه حق باشد، چه ناحق، غلط است.» (بیانات در دیدار کارگزاران نظام، 18/07/1385)
- هوشمندی، عقلانیت و مسدود کردن رخنه نفوذ دشمن
مطالبه‌گری در خلأ رخ نمی‌دهد؛ بلکه در میدانی شکل می‌گیرد که رقبای خارجی و جریان‌های بدخواه در کمین هستند تا کوچک‌ترین اختلاف‌نظرها را به بحران امنیتی و گسست اجتماعی تبدیل کنند؛ خصوصاً در برهه زمانی کنونی که کشور در شرایط جنگی قرار دارد. رهبر شهید انقلاب در این خصوص تصریح دارند: «در مطالبه‌گری‌ها ــ که من به شما توصیهی مطالبه‌گری میکنم ــ مراقبت کنید دشمن نتواند از مطالبه‌ی بحقّ شما سوء استفاده کند؛ هم در صورت‌بندی مسئله، هم در راه حلّی که ارائه میدهید، سعی کنید با دشمن وجه مشترک و مانند اینها پیدا نکنید؛ مخرج مشترک پیدا نکنید با دشمن؛ [چون] او هم موضوعات را مطرح میکند دیگر، او هم مشکلات را مطرح میکند، هم صورت مسئله را او مطرح میکند، هم به‌اصطلاح علاج را و نتیجه‌گیری را مطرح میکند. شما صورت مسئله‌تان هم با او باید فرق داشته باشد، نتیجه‌گیری‌تان هم با او باید بکلّی فرق داشته باشد، چون او دشمن است دیگر». (بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان و تشکل‌های دانشجویی، 06/02/1401)
بنابراین این اصل بدین معنا نیست که نقایص لاپوشانی شوند، بلکه بدان معناست که زمان‌بندی، ادبیات و بستر طرح نقد باید به‌گونه‌ای مدیریت گردد که موجب سوءاستفاده، ملتهب‌شدن بی‌دلیل افکار عمومی و ایجاد بسترهای تشنج خیابانی و رسانه‌ای نشود.
- جهت‌گیری امیدآفرین و نفی بن‌بست‌نمایی
یکی از خطوط قرمز نقد اصولی، محافظت از امید و روحیه عمومی جامعه است. سیاه‌نمایی و ایجاد حس به بن‌بست رسیدن کشور، پایه‌های سرمایه اجتماعی و انسجام را ویران میکند: «یک توصیهی مهمّ من به همه‌ی کسانی که توانایی سخن گفتن با مردم را دارند و رسانه در اختیارشان است – چه در فضای مجازی، چه در مطبوعات، چه در صدا و سیما – امیدآفرینی است. دشمن سعی میکند جوانهای ما را ناامید کند؛ ما باید متقابلاً امیدآفرینی کنیم. مسائل امیدزا در کشور کم نیست… همه موظّفند امیدآفرینی کنند؛ این را جدّی بگیرید. امیدآفرینی، خودفریبی نیست. بعضی‌ها خیال میکنند امیدآفرینی پنهان کردن ضعفها است، خودفریبی است؛ نه، ضعفها هم باید بیان بشود، اشکالی ندارد؛ امّا در کنار بیان ضعفها بایستی امیدآفرینی هم بشود، آینده و افق روشن در مقابل چشم قرار بگیرد و نشان داده بشود». (بیانات در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی، 01/01/1402)
همچنین ایشان در این زمینه فرمودند: «با سیاست ناامیدسازی و ایجاد توهّم بن‌بست در کشور بشدّت باید مبارزه بشود؛ این یک سیاست خصمانه‌ی آمریکایی و غربی است که در کشور احساس بن‌بست به وجود بیاورند، ناامیدسازی کنند؛ انواع و اقسام کارها را هم برای این قضیّه میکنند؛ با این سیاست بایست بجد مقابله بشود. تزریق احساس ناتوانی، ناامیدی، بیچارگی، سیاست قطعی دشمن است» (بیانات در دیدار مسئولان نظام، 02/03/1397). بنابراین نقد اصلاح‌گرانه با تکیه بر ظرفیت‌ها نشان می‌دهد که جامعه توان رفع کاستی‌ها را دارد و همین بینش، افراد را به همبستگی در رفع معضلات دعوت میکند.
جمع‌بندی
در نهایت، نسبت میان این دو مفهوم در کلام رهبر شهید انقلاب چنین بازتعریف می‌شود: «وحدت، بستر امن حرکت کشور است و مطالبه‌گری عادلانه، موتور محرک برای پیشگیری از توقف و انحراف.» اگر مطالبه‌گری مبتنی بر منطق، انصاف، راهکارمحوری و حفظ حرمت‌ها باشد، نه‌تنها شاکله وحدت را سست نمی‌کند، بلکه با رفع نواقص و اقناع وجدان عمومی، ضامن پیوند پایدار میان مردم و حاکمیت خواهد بود. در نتیجه می‌توان چنین بیان داشت که آن دو نه تنها متعارض نیستند، بلکه دو روی یک سکه هستند که لازم است با یکدیگر به تعادل برسند.
منابع
- بیانات در جلسه پرسش و پاسخ مدیران مسئول و سردبیران نشریات دانشجویی (۰۴/۱۲/۱۳۷۷)
- بیانات در دیدار کارگزاران نظام (۱۸/۰۷/۱۳۸۵)
- بیانات در دیدار اساتید دانشگاه (۲۵/۰۲/۱۳۸۶)
- بیانات در دیدار نمایندگان مجلس (۰۶/۰۳/۱۳۹۵)
- بیانات در دیدار رئیس‌جمهور و اعضای هیأت دولت (۰۳/۰۶/۱۳۹۵)
- بیانات در دیدار اعضای شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی (۰۶/۱۰/۱۳۹۶)
- بیانات در دیدار مسئولان نظام (۰۲/۰۳/۱۳۹۷)
- بیانات در ارتباط تصویری با نمایندگان تشکل‌های دانشجویی (۲۸/۰۲/۱۳۹۹)
- بیانات در دیدار مسئولان نظام و میهمانان کنفرانس وحدت اسلامی (۰۲/۰۸/۱۴۰۰)
- بیانات در دیدار جمعی از دانشجویان و تشکل‌های دانشجویی (۰۶/۰۲/۱۴۰۱)
- بیانات در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی (۰۱/۰۱/۱۴۰۲)
