سیدحسین حسینی پژوهشگر حوزه نظام ارزی در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
در دوران بحرانهای اقتصادی، از جمله وقوع جنگ، رفتار بازار ارز معمولاً دچار نوسان شدید میشود. تجربه تاریخی کشورهای مختلف نشان میدهد که افزایش ریسک سیاسی و تهدیدهای امنیتی، به طور طبیعی منجر به کاهش اعتماد در بازار، فرار سرمایه و در نتیجه رشد نرخ ارزهای خارجی میگردد. با این حال، در شرایط جنگ تحمیلی دشمن منحوس اسرائیلی-آمریکایی به ایران پدیدهای متفاوت مشاهده شده است: نرخ دلار بازار آزاد نهتنها جهش نیافته، بلکه در طول دو هفتهای که از جنگ گذشته است نرخ ثابت یا کاهشی را طی کرده و فاصله بین دلار آزاد و دلار حواله مرکز مبادله ارز و طلای ایران کاهشی بوده است.
این مشاهده از منظر اقتصادی قابل تأمل است و پرسشی اساسی را پیش میکشد: چه عواملی سبب شدهاند در شرایطی که انتظار میرفت فشار روانی و اقتصادی، نرخ ارز را بالا ببرد، بازار نسبتاً آرام بماند؟
همانطور که در نمودار زیر مشاهده می شود، میانگین نرخ دلار آزاد، در روز 8 اسفند (روز قبل از شروع جنگ تحمیلی) 165300 تومان بوده است. این نرخ تا روز تدوین یادداشت، بین میانگین قیمت حداکثر 166400 و حداقل 145800 تومان در نوسان بوده است. نرخ حواله دلار در مرکز مبادله ارز و طلا نیز در این بازه بین حداکثر 140600 تومان (13 الی 16 اسفند) و حداقل 137900 تومان (23 اسفند) در نوسان بوده است.
آنچه در ادامه آمده است، تلاشی در جهت تبیین عوامل این اتفاق بوده است.
1. آرامش و همدلی مردم
جنگ موجب شد تا مردم ایران بیش از پیش با هم متحد شوند، زیرا متوجه شدند با اتحاد میتوانند از این دوران سخت عبور کنند. این وحدت و همدلی به آرامش بازار ارز کمک شایانی کرد، همانگونه که به ثبات در سایر بازارهای داخلی نیز کمک قابل توجهی کرده و در آنها اختلالی مشاهده نشده است.
در شرایط اقتصادی پرتنش، حفظ آرامش و خونسردی از سوی مردم بسیار مهم است. هجوم به بازار ارز و خرید هیجانی، تقاضا را به طور کاذب افزایش میدهد و به نوسانات دامن میزند. در مقابل، آرامش و خونسردی مردم، به ثبات قیمتها کمک میکند. بازار ارز به شدت تحت تأثیر عوامل روانی است. زمانی که مردم احساس کنند که در یک شرایط آرام و با همدلی، در حال مدیریت بازار هستند، این امر به خودی خود باعث ایجاد آرامش و ثبات در بازار میشود و از نوسانات شدید جلوگیری میکند.
رسانهها نیز در این میان نقش مهمی دارند. اطلاعرسانی صحیح و دور از هیجان، میتواند به مردم کمک کند تا با دید بازتری به بازار نگاه کنند و از رفتارهای هیجانی پرهیز کنند.
2. افت تقاضا و عمق کم بازار
یکی دیگر از دلایل افت تقاضا و عمق کم بازار است. کاهش قاچاق به دلیل تنشی که بین ایران و کشورهای حاشیه خلیجفارس رخ داده، محدودتر شدن امکان خروج از کشور، کاهش سفرهای خارجی، تعطیلی برخی از فعالیتهای اقتصادی، قرار گرفتن برخی از بازارهای رسمی کشور در حالت تعطیل یا نیمه تعطیل و عدم اعلام قیمت جدید، تعطیلی بازار فردایی ارز، محدود شدن دسترسی به قیمتهای جهانی همزمان با ملی شدن اینترنت و … در شرایط جنگی از جمله عللی بوده است که در افت تقاضا و کاهش عمق بازار مؤثر بوده است. این عوامل از طریق کاهش تقاضای ارز موجب کاهش عمق بازار آزاد و در نتیجه کاهش قیمت در این بازار شدهاند.
3. افزایش عرضه ارز احتکارشده
ارز احتکارشده به آن بخش از ارزهایی اطلاق میشود که توسط اشخاص حقیقی یا حقوقی، خارج از چرخه ارزی کشور نگه داشته میشود. به باور برخی از فعالان بازار، همزمان با افت تقاضا، عرضه این بخش از ارز، به دلایلی چون؛ تأمین نقدینگی لازم در دوران تعطیلی ناشی از جنگ، دشوار شدن تأمین امنیت یا دسترسی به داراییهای ارزی و … نیز افزایش یافته و این امر نیز در کنترل قیمت بیتأثیر نبوده است.
