غلامرضا نوری پژوهشگر حوزه زیارت و گردشگری در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
در سوگ فقدان جانگداز رهبر فرزانه و شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنهای (رضوانالله تعالی علیه)، اکنون ایران اسلامی خود را برای یکی از عظیمترین وداعهای تاریخ معاصر آماده میکند. بر اساس شنیدهها و نشانهها، پیکر مطهر این اسوه مقاومت و بیداری، در جوار مضجع منور امام رضا (ع) در مشهد مقدس آرام خواهد گرفت و این رویداد، تشییعی را رقم خواهد زد که بیشک در زمره بزرگترین گردهماییهای انسانی عصر حاضر در جهان ثبت خواهد شد. این وداع تاریخی، نه فقط یک آیین سوگواری، که نمایشی از عمق پیوند امت با رهبری خواهد بود که نیمقرن پرچمدار عزت و استقامت بود.
در تاریخ معاصر، کمتر رخدادی را میتوان سراغ داشت که یک شهر واحد، میزبان دهها میلیون انسان سوگوار از سراسر یک کشور و حتی فراتر از مرزها باشد. مشهد مقدس، که اینک خود را برای این میهمانی عظیم آماده میکند، در آستانه لحظهای قرار گرفته است که میتواند برای همیشه در حافظه تاریخی این ملت و همه آزادگان جهان ثبت شود. آنچه پیش روست، نه صرفاً یک عملیات اجرایی، که یک حماسه ملی و فراملی است؛ حماسهای که اگر با تدبیر و درایت مدیریت شود، میتواند به نمادی ماندگار از وفاداری، انسجام و قدرت جمهوری اسلامی ایران تبدیل گردد.
زیرساختهای حملونقل؛ عملیات جابجایی دهها میلیون نفر
یکی از بزرگترین چالشهای چنین مراسمی، جابجایی میلیونها نفر به سمت شهر مشهد است. مشهد در شرایط عادی روزانه پذیرای هزاران زائر است، اما در این رویداد خاص، حجم سفرها به صورت تصاعدی افزایش خواهد یافت و مدیریت حملونقل به یک عملیات ملی تبدیل میشود. برای این منظور، باید از همه ظرفیتهای موجود در کشور استفاده شود.
افزایش ظرفیت خطوط ریلی یکی از مهمترین اقدامات است. راهآهن به عنوان یکی از اصلیترین ابزارهای جابجایی جمعیت در سفرهای زیارتی، باید با افزایش تعداد قطارها و ایجاد قطارهای فوقالعاده، نقش مهمی در مدیریت سفرها ایفا کند. قطارهای ویژه از شهرهای بزرگ مانند تهران، اصفهان، تبریز، شیراز و اهواز به مقصد مشهد باید راهاندازی شود. بسیج ناوگان اتوبوسرانی کشور نیز از دیگر اقدامات ضروری است. شرکتهای حملونقل مسافربری باید بسیج شوند و اتوبوسهای خود را برای این ایام اختصاص دهند. همچنین میتوان از اتوبوسهای دستگاههای دولتی و نهادهای عمومی نیز برای این منظور استفاده کرد.
فرودگاه مشهد نیز باید آمادگی پذیرش حجم بالای پروازهای داخلی و خارجی را داشته باشد. افزایش تعداد پروازها، افزایش ساعات کاری فرودگاه و ایجاد پروازهای فوقالعاده از جمله اقدامات ضروری است. هماهنگی لازم با کشورهای همسایه برای پروازهای فوقالعاده نیز باید صورت گیرد. در داخل شهر مشهد، شبکه مترو و اتوبوسرانی نقش مهمی در انتقال جمعیت از ورودیهای شهر به حرم مطهر خواهد داشت. افزایش سرفاصله حرکت قطارها، افزایش ایستگاههای موقت و استفاده از ظرفیت کامل ناوگان اتوبوسرانی شهری ضروری است. مدیریت ترافیک نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. بخش عمدهای از مسیرهای منتهی به حرم باید به روی خودروهای شخصی بسته شود و تنها خودروهای امدادی، خدماتی و نیروهای انتظامی اجازه تردد داشته باشند. ایجاد پارکینگهای بزرگ در ورودیهای شهر و تشویق مردم به استفاده از حملونقل عمومی از دیگر اقداماتی است که باید انجام شود.
اسکان میلیونها زائر؛ بسیج همه ظرفیتهای مردمی و دولتی
تجربه شهر مشهد در میزبانی از میلیونها زائر در مناسبتهایی مانند دهه آخر صفر نشان میدهد که این شهر ظرفیت بالایی در حوزه اسکان دارد. با این حال در صورت حضور دهها میلیون نفر، تمام ظرفیتهای رسمی و مردمی باید به کار گرفته شود و حتی از ظرفیت شهرهای اطراف نیز استفاده گردد. تنوع گزینههای اسکان میتواند پاسخگوی این نیاز عظیم باشد.
هتلها و مهمانپذیرهای مشهد و شهرهای اطراف اولین گزینه هستند که باید در اختیار زائران قرار گیرند. مدارس و دانشگاههای مشهد و شهرستانهای استان میتوانند به عنوان مکانهای اسکان موقت مورد استفاده قرار گیرند. این مکانها باید به امکانات اولیه مانند پتو، سیستم گرمایشی یا سرمایشی و سرویس بهداشتی مجهز شوند. سالنهای ورزشی سرپوشیده نیز برای اسکان اضطراری مناسب هستند. اردوگاههای آموزش و پرورش، بسیج و سایر نهادها نیز باید برای اسکان آماده شوند. مساجد و حسینیهها به صورت سنتی همواره محل اسکان زائران بودهاند و باید سازماندهی شوند.
مردم مشهد همواره به مهماننوازی شهره بودهاند و باید از ظرفیت منازل شخصی برای اسکان زائران استفاده شود. این کار نیازمند یک سامانه ثبتنام و هماهنگی است. شهرهای اطراف مانند نیشابور، قوچان، سبزوار و تربت حیدریه نیز میتوانند به عنوان شهرهای پشتیبان برای اسکان زائران عمل کنند. این زائران میتوانند با اتوبوسهای ویژه در روز تشییع به مشهد منتقل شوند. برای مدیریت بهتر این موضوع، طراحی یک سامانه جامع اسکان ضروری است تا زائران بتوانند محل اقامت خود را از طریق پیامک، اینترنت یا اپلیکیشن موبایل پیدا کنند. همچنین ستادهای اسکان در ورودیهای شهر مستقر شوند تا زائران ورودی را راهنمایی کنند.
تأمین غذا و آب آشامیدنی؛ پشتیبانی یک عملیات عظیم انسانی
در تجمعهای میلیونی، تأمین غذا و آب سالم از مهمترین مسائل بهداشتی و انسانی است. کمبود آب یا غذا میتواند به سرعت به یک بحران انسانی تبدیل شود. تجربه مراسم اربعین نشان داده است که استفاده از ظرفیتهای مردمی میتواند نقش مهمی در این حوزه ایفا کند. مردم ایران در ایام محرم و صفر و مناسبتهای مذهبی، همواره پیشگام در پذیرایی از زائران بودهاند و سازماندهی این موکبها و هدایت آنها به نقاط پرتراکم میتواند بخش عمدهای از نیازهای غذایی را تأمین کند.
آشپزخانههای صنعتی ارتش، سپاه، نیروی انتظامی و سازمانهای دیگر نیز باید وارد عمل شوند و تولید غذای گرم را افزایش دهند. سازمان هلال احمر با تجربه گسترده در امدادرسانی و توزیع اقلام غذایی میتواند نقش مهمی ایفا کند. نهادهای خیریه مانند کمیته امداد، بنیاد مستضعفان و بنیاد برکت نیز باید برای تأمین منابع مالی و لجستیکی مشارکت کنند. وزارت کشور، استانداری و شهرداری نیز مسئولیت هماهنگی کلی و تأمین زیرساختها را بر عهده دارند. آب آشامیدنی سالم باید در نقاط مختلف شهر، به ویژه در مسیرهای تشییع، به صورت رایگان توزیع شود. نصب شیرهای آب عمومی در فواصل منظم، توزیع بطریهای آب توسط نیروهای داوطلب و استقرار تانکرهای آب سیار از جمله اقدامات ضروری است.
آمادگی کامل شبکه درمانی و امداد؛ پیشگیری از فاجعه انسانی
حضور میلیونها نفر در یک شهر میتواند فشار زیادی بر سیستم درمانی وارد کند. در چنین شرایطی، حتی یک درصد نیاز به خدمات درمانی، به معنای صدها هزار بیمار و مصدوم است. بنابراین لازم است شبکه درمانی استان در وضعیت آمادهباش کامل قرار گیرد. افزایش تعداد آمبولانسها با انتقال تمام آمبولانسهای استان و استانهای همجوار به مشهد و استفاده از آمبولانسهای نیروهای مسلح و نهادهای عمومی اولین گام است.
استقرار بیمارستانهای صحرایی در نقاط مختلف شهر، به ویژه در اطراف حرم و مسیرهای اصلی تشییع، با تجهیزات اولیه درمانی، دارو و نیروی متخصص ضروری است. ایجاد درمانگاههای موقت در مساجد، حسینیهها و اماکن عمومی برای ارائه خدمات اولیه درمانی نیز باید در دستور کار قرار گیرد. تیمهای امداد و نجات هلال احمر با تجهیزات کامل در نقاط مختلف مستقر شوند تا در صورت بروز حوادثی مانند آتشسوزی، ریزش یا ازدحام، سریعاً وارد عمل شوند. داروخانههای سیار نیز در نقاط پرتراکم مستقر شوند تا دسترسی به داروهای ضروری تسهیل گردد.
توجه ویژه به سالمندان، کودکان و بیماران خاص از اهمیت بالایی برخوردار است. ایستگاههای ویژهای برای کمک به سالمندان و کودکان گمشده ایجاد شود و تمهیدات ویژهای برای بیماران دیالیزی، قلبی و سایر بیماران خاص اندیشیده گردد. بیمارستانهای مشهد و استانهای همجوار نیز باید در آمادهباش کامل باشند و تختهای خالی را برای پذیرش مصدومان احتمالی آماده کنند.
مدیریت هوشمند جمعیت؛ جلوگیری از ازدحام و حوادث ناگوار
در بسیاری از تجمعهای بزرگ، اصلیترین خطر ناشی از ازدحام جمعیت است. ازدحام شدید میتواند منجر به خفگی، لهشدگی و مرگ افراد شود و تاریخ معاصر نمونههای تلخی از این دست را به خود دیده است. برای جلوگیری از بروز چنین حوادثی باید از روشهای علمی مدیریت جمعیت استفاده کرد. استفاده از پهپادهای نظارتی برای ارائه تصاویر زنده از تراکم جمعیت در نقاط مختلف و کمک به مدیران میدانی برای تصمیمگیری یکی از این روشهاست. نصب دوربینهای هوشمند مداربسته که بتوانند تراکم جمعیت را اندازهگیری کرده و در صورت رسیدن به آستانه خطر هشدار دهند نیز مؤثر است.
طراحی مسیرهای رفت و برگشت جداگانه برای جلوگیری از برخورد دو سوی جمعیت و تعیین نقاط اضطراری برای تخلیه جمعیت در صورت بروز بحران از دیگر اقدامات ضروری است. آموزش هزاران نیروی داوطلب مردمی برای آشنایی با اصول اولیه مدیریت جمعیت و استقرار آنها در نقاط مختلف میتواند کمک شایانی به کنترل میدانی جمعیت کند. هدایت جمعیت از طریق بلندگوهای نصب شده در مسیر و پیامکهای انبوه به سمت مسیرهای خلوتتر نیز از روشهای مؤثر است. مدیریت صحیح جمعیت میتواند از بروز بسیاری از حوادث جلوگیری کرده و امنیت جانی شرکتکنندگان را تضمین نماید.
ادامه دارد…
