کنشگری فعالانه تربیتی خانواده ها در ایام جنگ

محمدرضا فتح اله بیاتی پژوهشگر حوزه تربیت خانوادگی در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:

دیدگاه های مختلف و متفاوتی در باب شیوه مواجهه خانواده با فرزندان خود در ایام جنگ وجود دارد. برخی با تقلیل نهاد مقدس خانواده به عنوان بستر فراهم آوری آرامش برای زن و مرد و فرزندان تلاش می کنند کودکان بالای 5 سال و نوجوانان را از شرایط جنگی به کلی دور نگه داشته و به گونه ای وانمود کنند که اتفاق خاصی نیست و سروصدای احتمالی هم ترقه بازی هایی بیش نیستند.
از آنجایی که یکی از کارکردها و وظایف مهم خانواده حفظ، حراست و تربیت فرزندان است. باید در هر شرایطی اعم از شرایط جنگ یا صلح این وظیفه خانواده مورد توجه جدی قرار گیرد. قرآن کریم به دنبال اخطار و سرزنش نسبت به بعضى از همسران پیامبر(صلى الله علیه وآله)، روى سخن را به همه مؤمنان کرده، دستوراتى درباره تعلیم و تربیت همسر و فرزندان و خانواده به آنها مى دهد و مى فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ». (اى کسانى که ایمان آورده اید! خود و خانواده خویش را از آتشى که هیزم آن انسان ها و سنگ ها هستند نگاه دارید)(6/تحریم)
قرآن کریم مؤمنان را به نگهدارى خویشتن و خانواده فرامیخواند تا با تعلیم، تربیت، امر به معروف، نهى از منکر و فراهم ساختن محیطى پاک و خالى از هرگونه آلودگى، در فضاى خانه، اعضای خانواده را از آتش جهنم نجات دهند. واضح و روشن است که حق زن و فرزند تنها با تأمین هزینه زندگى و مسکن و تغذیه آنها حاصل نمى شود، مهم تر از آن، تغذیه روح و جان آنها و به کار گرفتن اصول تعلیم و تربیت صحیح است.
آیه الله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه نکته ای را بیان می کند که تعبیر به «قُوا» (نگاه دارید) اشاره به این است که، اگر آنها را به حال خود رها کنید، خواه ناخواه به سوى آتش دوزخ پیش مى روند، شما هستید که باید آنها را از سقوط در آتش دوزخ حفظ کنید. بنابراین خانواده باید کنشگری فعالانه در جهت نگهداری خود داشته باشد.
کنشگری فعالانه در مقابل کنشگری منفعلانه و یا به عبارتی رهاسازی قرار می گیرد. همانطور که بیان شد برخی خانواده ها هیچگونه برنامه مشخصی برای تربیت فرزندان خود چه در زمان جنگ و چه در زمان صلح ندارند و صرفا پاسخگوی نیازهای اولیه و خورد و خوراک فرزندان می باشند و در بهترین حالت بر اساس برخی توصیه ها و یا تصوراتی که از آینده دارند بدون هر گونه ایده و هدف مشخص و متناسب با شخصیت وروحیه فرزند، کلاس های متعددی وی را ثبت نام می نمایند.
در صورتی که بر اساس مبانی اسلامی تربیت امری بسیار پیچیده و دشوار بوده که می بایست با برنامه ریزی دقیق و مشخص ضمن توجه به روحیات، علائق و ویژگی های شخصیتی متربی صورت پذیرد. مهمترین شاخصه کنشگری فعالانه برنامه داشتن والدین برای تربیت فرزندان است. علاوه بر جامعیت در برنامه، تناسب سنی، جنسی و ویژگی های شخصیتی از دیگر مؤلفه های برنامه صحیح می باشد. در این صورت است که می توان به اجرایی بودن آن و همراهی فرزندان امید داشت.
در شرایط جنگی نیز باید با توجه به متغیرهای گفته شده در بالا برای تربیت هر یک از فرزندان برنامه ای جداگانه از نظر میزان در جریان قرار گرفتن موضوعات مرتبط با جنگ مشخص شود. شرایط جنگی، ظرفیت هایی را برای کنشگری فعالانه والدین در عرصه های تربیتی ایجاد می کند که تا پیش از آن چه بسا بوجود آوردن آن موقعیت ها کاری دشوار بوده است. علاوه بر توجه به متغیرهای بیان شده در بالا که بسیار در برنامه ریزی تربیتی موضوعیت دارد می توان چند پیشنهاد عمومی را مورد توجه قرار داد.
پیشنهاد می شود از شرایط کنونی برای گفتگوهای عمیق و مؤثر با نوجوانان در باب جریان حق و باطل در طول تاریخ استفاده شود. والدین باید تلاش کنند تا نوجوانان را از زندگی مجازی و سطحی کنونی که عمده نوجوانان به آن مبتلا هستند جدا کرده و قدری در باب چرایی رخ دادن جنگ های نابرابر و ظالمانه و همچنین قیام حق و مقاومت علیه باطل تأمل کنند. البته لازمه این گفتگوها داشتن اطلاعات و تحلیل های درست توسط والدین است که پرداختن به آن از حوصله این یادداشت خارج است.
پیشنهاد دوم استفاده از شرایط موجود برای انتقال مهارت های سواد رسانه ای است. در کنار جنگ نابرابر نظامی، فضای رسانه ای عرصه مؤثر و مهمی است که هر دو طرف در حال استفاده از آن هستند و می توان در این شرایط با بررسی موردی تولیدات رسانه ای موجود به نوجوانان نگاه منتقدانه به تولیدات رسانه ای را آموزش داد.
پیشنهاد سوم برای نوجوانان ارتقای هویت ملی و ایمان به دستاوردهای ملی و امید به اینده آنهاست. کنشگری مطلوب نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران تا کنون شرایط مطلوبی را برای افتخار به ایرانی بودن مهیا کرده است که می تواند سالها برچسب عدم توانایی ایرانیان را تا حدود زیادی تلطیف نماید. حضور در مراسمات ملی همچون تجمعات شبانه نیز می تواند بسیار به هویت ملی نوجوانان کمک کند.
در مورد کودکان نیز پیشنهاد می شود تمرکز بر ایجاد حس خوب نسبت به کشور و مسئولین و تنفر نسبت به دشمنان باشد. به این معنا که کودکان علاوه بر اینکه به دلیل لطافت وجودی نباید در معرض مستقیم اخبار مختلف جنگ قرار گیرند، نباید کلا هم از وقوع جنگ بی خبر باشند بلکه باید ضمن توجه به متغیرهای بیان شده برنامه مشخصی برای مواجهه ان ها با شرایط و استفاده از ظرفیت این شرایط داشت.