دکتر سید حسین حسینی پژوهشگر حوزه نظام ارزی در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
پشتوانه ظلمهایی که حکومت ایالات متحده آمریکا در دنیا انجام میدهد و سلطهای که بر جان و مال مردم دنیا پیدا کرده است قدرت اقتصادی، نظامی و سیاسی این کشور است. این قدرت و نفوذ قابل توجه ایالات متحده در عرصه بینالمللی ریشه در جایگاه دلار به عنوان ارز ذخیره و مبادلاتی غالب جهانی دارد. این سلطه پولی به ایالات متحده امکانات اقتصادی، نظامی و سیاسی بینظیری بخشیده است که از طریق فراهم آوردن قابلیتهایی نظیر تأمین مالی آسان کسری بودجه، اعمال تحریمهای مالی و مدیریت جریانهای سرمایه جهانی متبلور میشود. یکی از ابزارهای کلیدی در تداوم و تحکیم سلطه دلار، نقش «پترودلار»[1] است.
در چهار یادداشت پیاپی، تلاش شده است با مرور سازوکارهای سلطه دلار و تبیین نقش پترودلار در تداوم و تحکیم سلطه مذکور، نقش ایران در کاهش سلطه دلار از طریق بستن تنگه هرمز مورد بررسی قرار گیرد. هدف اصلی این چهار یادداشت، ارائه تحلیلی از ابعاد اقتصادی و ژئوپلیتیکی سلطه دلار و بررسی پیامدهای بالقوه تغییرات در این سیستم است.
یادداشت پیشرو، یادداشت اول از چهار یادداشت مذکور است. در این یادداشت، تمرکز بر بررسی ریشههای قدرت پولی آمریکا و چگونگی شکلگیری موقعیت بیبدیل دلار بهعنوان ارز غالب جهانی است. این یادداشت با مروری بر نقش دلار در نظام پولی بینالمللی و چگونگی استقرار آن در مرکز شبکه مبادلات جهانی، تصویری از بنیانهای تاریخی و اقتصادی این سلطه ارائه میکند و زمینه ورود به مباحث بعدی درباره نقش پترودلار و پیامدهای ژئوپلیتیکی آن را فراهم میسازد.
سلطه پولی آمریکا بر دنیا
دلار آمریکا در دهههای اخیر جایگاهی بیبدیل در نظام پولی و مالی بینالمللی یافته و به مهمترین ارز جهانروا تبدیل شده است و نقش اساسی در هژمونی آمریکا دارد بهگونهای که ترامپ از دست دادن دلار به عنوان ارز جهان روا را به مثابه شکست در یک جنگ جهانی بزرگ قلمداد کرده است.[2] این ارز سه کارکرد بنیادی پول؛ واسطه مبادله، واحد سنجش ارزش و ابزار ذخیره ارزش، را نه تنها در اقتصاد داخلی آمریکا بلکه در سطح اقتصاد جهانی ایفا میکند. مطالعات مختلف نشان میدهد که در مقایسه با دیگر ارزهای مهم بینالمللی از جمله یورو، یوآن و ین، سهم دلار در مبادلات فرامرزی، ذخایر ارزی و نظام قیمتگذاری جهانی بهمراتب بالاتر است. این کارکردهای سهگانه در عرصه بینالملل پیامدهای متعددی ایجاد کرده که برخی از مهمترین آنها عبارتاند از:
- قیمتگذاری بخش بزرگی از کالاهای راهبردی و محصولات جهانی بر مبنای دلار؛
- سنجش ارزش بسیاری از ارزهای ملی با معیار دلار در مقیاس جهانی؛
- استفاده گسترده از دلار بهعنوان ارز عملیاتی در سازمانها و نهادهای مالی بینالمللی؛
- محاسبه شاخصهای کلان اقتصادی کشورها از جمله تولید ناخالص داخلی، ذخایر ارزی، بدهی خارجی و حجم تجارت، بهصورت دلاری؛
- نگهداری بخش قابل توجهی از ذخایر ارزی بانکهای مرکزی جهان به شکل داراییهای دلاری که برآوردها آن را حدود دو سوم از کل ذخایر بینالمللی نشان میدهد.
به بیان دیگر، دلار در مقیاس نظام اقتصادی جهانی نقشی مشابه نقش پول ملی در یک اقتصاد داخلی ایفا میکند و تا حد زیادی به «پول جهانی» تبدیل شده است. شکلگیری و تثبیت این جایگاه به تحولات پس از «جنگ جهانی دوم و استقرار نظام مالی برتون وودز[3]» بازمیگردد؛ نظامی که زمینهساز تبدیل دلار به محور اصلی مبادلات و ذخایر ارزی جهان شد. درک این فرایند و پیامدهای آن برای ساختار قدرت اقتصادی و ژئوپلیتیکی جهان، نخستین گام در بررسی نقش دلار و اهمیت آن در روابط بینالملل امروز است.
جنگ جهانی دوم و شکلگیری نظام برتون وودز
جنگ جهانی دوم بخش بزرگی از اقتصاد دنیا را ویران کرد و زیرساختهای صنعتی بسیاری از کشورها بهشدت آسیب دید. در مقابل، ایالات متحده که از میدان اصلی جنگ دور بود، با اقتصادی نسبتاً سالم، ظرفیت صنعتی گسترده و ذخایر قابل توجه طلا از جنگ خارج شد. این شرایط موجب شد آمریکا در سالهای بعد جنگ به قدرت اقتصادی مسلط نظام بینالمللی تبدیل شود.
بعد از جنگ جهانی دوم، در سال 1944 میلادی، قدرتهای اقتصادی جهان با هدف بازسازی اقتصاد بینالملل و ایجاد ثبات در نظام پولی پس از جنگ، در کنفرانس برتون وودز در ایالات متحده گرد هم آمدند. در این کنفرانس، ساختار جدیدی برای نظام پولی جهان طراحی شد که طی آن دلار آمریکا به عنوان ارز اصلی بینالمللی و محور نظام جدید پرداختها پذیرفته شد. بر اساس این توافق، دلار تنها ارزی بود که بهطور مستقیم به طلا متصل شد و ایالات متحده تعهد داد هر اونس طلا را با نرخ ثابت 35 دلار مبادله کند. سایر کشورها نیز ارزش پول ملی خود را بر مبنای نرخ ثابت نسبت به دلار تنظیم کردند. این سازوکار، دلار را در مرکز نظام پولی جهانی قرار داد.
پیش از جنگ جهانی دوم، نظام پولی بینالمللی غالباً غیرمتمرکز و مبتنی بر استاندارد طلا بود؛ در این ساختار، کشورها ارزش پول خود را مستقیماً به طلا یا به ارزهای متصل به طلا تعیین میکردند، بیآنکه نهادی بینالمللی برای هماهنگی وجود داشته باشد. در این برهه پوند استرلینگ بریتانیا حدود بیست درصد از نظام مالی و ذخایر ارزی جهان را تشکیل میداد. با این حال، رقابت ارزها، محدودیت جریان سرمایه، رکود بزرگ، جنگهای تعرفهای و خروجهای مکرر کشورها از استاندارد طلا، ثبات این نظام را تضعیف کرد. مجموعه این عوامل نشان داد که نظام موجود ظرفیت مدیریت بحرانهای عمیق اقتصادی را ندارد و همین امر ضرورت ایجاد یک چارچوب نهادی جدید و هماهنگ را آشکار ساخت؛ چارچوبی که پس از جنگ جهانی دوم در قالب برتون وودز شکل گرفت.
در سالهای پس از جنگ، ایالات متحده که بخش بزرگی از طلای جهان را در اختیار داشت و از طریق فروش تسلیحات و اعطای وامهای گسترده به کشورهای اروپایی نقش پررنگی در بازسازی اقتصادی آنها ایفا کرده بود و اروپا مقروض به آمریکا شده بود، موقعیت مالی خود را بیش از پیش تثبیت کرد. از سال 1945 به بعد، عملاً ارزش اغلب ارزهای جهان به دلار وابسته شد و دلار نیز پشتوانه خود را از طلا میگرفت.
در تحلیل اقتصاد سیاسی بینالملل، این ساختار نشاندهنده نوعی قدرت ساختاری است؛ قدرتی فراتر از ابزارهای نظامی که بر توانایی یک کشور برای کنترل شبکههای مالی، تعیین قواعد اصلی مبادلات بینالمللی و شکلدهی به معماری نظام پولی جهانی استوار است. نظام برتون وودز به ایالات متحده این امکان را داد که نقش محوری در جریانهای مالی و تجاری جهان ایفا کند و این نقش طی چند دهه تقویت شد.
بهطورکلی، یکی از نتایج بنیادین نظام برتون وودز این بود که بخش عمده ذخایر ارزی جهان به دلار نگهداری شد و بخش بزرگی از مبادلات بینالمللی نیز با دلار انجام گرفت؛ روندی که با وجود تغییرات بعدی، همچنان ادامه یافته و نقش محوری دلار را در سیستم پولی جهانی تثبیت کرده است.
با این حال، در اواخر دهه 1960 فشارهای مالی ناشی از هزینههای سنگین جنگ ویتنام، برنامههای پرهزینه اجتماعی و رفاهی گسترده و تورم داخلی، کسری تراز پرداختها را برای آمریکا تشدید کرد. ورود حجم زیادی از دلار از خارج به کشور و تمایل دولتهای اروپایی برای تبدیل داراییهای دلاری به طلا، ذخایر طلای آمریکا را تحت فشار قرار داد. در واکنش به این شرایط، ریچارد نیکسون، رئیسجمهور وقت آمریکا، در 1971 تبدیلپذیری دلار به طلا را یکجانبه تعلیق کرد؛ رخدادی که بعدها به «شوک نیکسون»[4] معروف شد و عملاً پایان نظام برتون وودز را رقم زد.
با فروپاشی این نظام، دلار پشتوانه رسمی خود را از دست داد و به ارزی فیات[5] تبدیل شد. در کوتاهمدت، این تغییر باعث کاهش اعتماد برخی کشورها به دلار و تقویت گرایش به استفاده از سایر ارزها در مبادلات شد؛ امری که بهطور بالقوه میتوانست جایگاه دلار را تضعیف کند ولی ساختار جدید نظام مالی جهانی زمینه که در دهه 1970 شکل گرفت، بازتولید نوعی هژمونی مالی متفاوت را فراهم کرد.
جمعبندی
این یادداشت که بخش اول از یک سلسله یادداشت تحلیلی وسیعتر است، نشان داد که هژمونی و سلطه پولی آمریکا بر جهان بیش از هر چیز ریشه در جایگاه تاریخی دلار دارد؛ جایگاهی که از دل تحولات پس از جنگ جهانی دوم و نظام مالی برتون وودز پدید آمد و سپس، حتی پس از فروپاشی آن نظام در دهه ۱۹۷۰، در قالبی جدید بازتولید شد. دلار ابتدا با پشتوانه طلا و سپس بهعنوان ارز فیاتِ مسلط، توانست سه کارکرد بنیادین پول را در مقیاسی جهانی بر عهده گیرد و بخش عمده ذخایر ارزی، جریانهای مالی و قیمتگذاری کالاهای راهبردی را تحت تأثیر قرار دهد. درک این بنیانهای ساختاری، مقدمهای ضروری برای ورود به بحثهای بعدی درباره نقش پترودلار، کارکردهای ژئوپلیتیکی دلار و سناریوهای احتمالی تضعیف یا تغییر آن به شمار میرود.
منابع
- آل کجباف، حسین، 1401، حسن کریمی مهابادی و مجتبی بابایی، تدابیر ایران و جامعه بینالملل علیه تحریم با تأکید بر سیستم بینالمللی پرداخت سوئیفت و دلارزدایی در پرتو اقتصاد مقاومتی، فصلنامه سیاستهای راهبردی و کلان، دوره 10، شماره 4
- بافرانی، جمال، 1398، بررسی اقتصاد نفتی کشورهای مسلمان در سیاست پترودلار بر اساس مدل SWOT، فصلنامه مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، سال اول، شماره اول، صص 35-17
- ترامپ دلارزدایی را به شکست در جنگ جهانی تشبیه کرد، نورنیوز، شناسه خبر: 138766، تاریخ انتشار: دوشنبه 28/01/1402
- رحیمی بروجردی، علیرضا، 1393، اقتصاد بینالملل (تجارت و مالیه بینالملل)، تهران: سمت
- هدایتیشهیدانی، مهدی، 1398، استفاده ابزاری آمریکا از دلار؛ اهداف، پیامدها، واکنشها و ارائه رویکردهای رسانهای، پژوهشنامه رسانه بینالملل، سال چهارم، شماره اول، 113-89
- افراسیاب، حسین، پایان امپراتوری دلار؛ مات استراتژیک واشنگتن در بازی هوشمندانه ایران، یادداشت، شناسه: 14428۰، تاریخ انتشار: 9 فروردین ۱۴۰۵، لینک: https://rushd.ir/?p=14428
- تلهای به نام پترودلار، بارگذاری توسط ایرانرژی، رسانه تخصصی انرژی، تاریخ بارگذاری: 15 فروردین 1405، لینک: https://www.aparat.com/v/mklkwp2?refererRef=channel_page
- —، پترودلار (چرخه دلارهای نفتی)-جنگ جهانی سوم؟ تاریخ بارگذاری: 23 اسفند 1395، لینک: https://www.aparat.com/v/j241jbx?refererRef=search
- صفیرمدیا، پشت پرده پادشاهی دلار بر دنیا، تاریخ بارگذاری: 2 اردیبهشت 1402، لینک: https://www.aparat.com/v/g759y31
- —، ارزش دلار چگونه تعیین میشود؟ تاریخ بارگذاری: 26 بهمن 1401، لینک: https://www.aparat.com/v/z77vq51?refererRef=search
- تلویزیون اینترنتی اکو ایران، آیا جنگ امپراتوری دلار را به خطر میاندازد؟ تاریخ بارگذاری: 10 فروردین 1405، لینک: https://www.aparat.com/v/izzx62p?refererRef=search
[1]. Petrodollar
[2]. ترامپ دلارزدایی را به شکست در جنگ جهانی تشبیه کرد، نورنیوز، شناسه خبر: 138766، تاریخ انتشار: دوشنبه 28/01/1402
[3]. Bretton Woods
[4]. Nixon Shock
[5]. Fiat Currency: پولی که توسط دولت صادر می شود و پشتوانه فیزیکی مثل طلا یا نقره ندارد و ارزش آن از اعتماد عمومی و ثبات اقتصادی ناشی می شود.
