روایت جنگ از دریچه تربیت نسل آینده

امیرمحمد اصفهانی پژوهشگر حوزه تربیت نوجوان و آموزش و پرورش در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:

در یادداشت های قبل به مهمترین عوامل و بسترهایی که باعث می‌شد نسل نوجوان و جوان بیشترین دستاوردها را از جنگ اخیر داشته باشد، اشاره کردیم و همچنین این دستاوردها را برشمردیم؛ در اینجا قصد داریم ضمن جمع بندی سه یادداشت قبلی، راهکارهایی را ارائه دهیم که با درپیش‌گرفتن آن‌ها می‌توان بیشترین استفاده فرهنگی و تربیتی را از این جنگ تحمیلی برد.
جنگ 12 روزه و جنگ رمضان رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران، علاوه بر پیامدهای نظامی و امنیتی، حامل دستاوردهای فرهنگی و تربیتی عمیقی برای اقشار مختلف جامعه به‌ویژه نوجوانان و جوانان بود. این رویداد تاریخی، نقطه عطفی در بازسازی و تحکیم هویت ملی، سیاسی و تمدنی نسل آینده‌سازان کشور محسوب می‌شود و می‌توان آن را مکملی بر «بشارت فتح» علیه تمدن غرب و زمینه‌ساز مقدمات ظهور حضرت حجت (عج) دانست.
در میان اقشار مختلف، نوجوانان و جوانان بیشترین بهره را از این تحولات بردند، چرا که جنگ اخیر در زمانی رخ داد که آن‌ها به‌واسطه هجوم گسترده جنگ شناختی دشمن از طریق فیلم، سریال، بازی‌های دیجیتال و کتاب، هدف اصلی تلاش‌های رسانه‌ای و تبلیغاتی برای تغییر نگرش و ارزش‌هایشان بودند. پیش از این، بسیاری از شعارهای هویتی جمهوری اسلامی مانند «استقلال» برای آنان بی‌معنا یا کم‌اثر شده بود، زیرا تجربه عینی و ملموسی از تحقق این مفاهیم نداشتند.
اما جنگ اخیر، زمینه‌ساز تحولات بنیادینی در فهم و ادراک آنان شد که در چند محور اصلی قابل دسته‌بندی است: درک عینی از خصومت و ماهیت ظالمانه دولت‌های غربی، آشکار شدن ناعدالتی ساختاری در نظم جهانی و افشای چهره واقعی نهادهای بین‌المللی، تجلی قدرت فناوری بومی جمهوری اسلامی در برابر ابرقدرت‌های جهانی، آشکار شدن مزیت‌های جمهوری اسلامی ایران نسبت به کشورهای منطقه و برخی دیگر از بازیگران جهانی، بی‌طرف نبودن رسانه‌های خارجی در بازنمایی واقعیت.
در مجموع، این جنگ نه تنها عرصه‌ای برای دفاع نظامی و امنیتی بود، بلکه یک میدان مهم تربیتی و فرهنگی برای بازسازی هویت نوجوانان و جوانان ایرانی فراهم آورد؛ هویتی که بر اساس درک واقع‌بینانه از دشمن، شناخت عمیق نظام سلطه جهانی، باور به توانمندی‌های داخلی و استقلال راهبردی شکل گرفته است. این روند، زیربنای تحول نسل آینده در مسیر تحقق آرمان‌های بلند نظام جمهوری اسلامی و پیش‌زمینه‌ای برای تحقق وعده‌های بزرگ‌تر تمدنی و ظهور حضرت حجت (عج) به شمار می‌آید.
این دستاوردها زمینه‌ساز تربیت نسلی خواهد شد که پیش از این جنگ تحمیلی، نگرانی‌هایی جدی درباره شکل‌گیری هویت و پایبندی آن‌ها به اصول بنیادین انقلاب اسلامی وجود داشت. از آنجا که فتح واقعی و پایدار، فتح قلوب و اذهان است، بنابراین پیروزی جمهوری اسلامی ایران در تقابل با رژیم صهیونیستی باید بیش از هر چیز به‌عنوان یک دستاورد تربیتی و فرهنگی و متکی بر فناوری‌های نرم تحلیل شود. به بیان دیگر، این فتح نه صرفاً به معنای غلبه نظامی، بلکه به معنای کسب برتری در عرصه تأثیرگذاری معنوی، فکری و تربیتی بر نسل جوان است که تضمین‌کننده استمرار ارزش‌ها و آرمان‌های انقلاب اسلامی در آینده خواهد بود که می‌تواند شکست‌های به مراتب سخت‌تری را بر تمدن رو به زوال غربی تحمیل کند.
راهکارهای پیشنهادی
در عصر اطلاعات، یکی از مؤلفه‌های بنیادین در شکل‌دهی به باورهای نسلی، قدرت روایت‌سازی مبتنی بر داده‌های معتبر و مستند است. این اصل، نه‌تنها در ادبیات جامعه‌شناسی معرفت، بلکه در حوزه سیاست‌گذاری فرهنگی نیز از طریق نظریه‌هایی مانند «ساخت اجتماعی واقعیت» و «هژمونی فرهنگی» آنتونیو گرامشی قابل تحلیل است. در مورد جمهوری اسلامی ایران، نظام آموزش عمومی و رسانه‌های رسمی باید به صورت مکمل عمل کرده و روایتی دقیق، داده‌محور و واقع‌بینانه از پیشرفت‌های علمی، فناورانه، زیربنایی، نظامی، پزشکی، و فرهنگی کشور ارائه دهند. این روایت باید با تکیه بر گزارش‌های رسمی داخلی (مانند مرکز آمار ایران، معاونت علمی ریاست‌جمهوری، بانک مرکزی، و پایگاه ISC و در تطابق با داده‌های بین‌المللی قابل اعتبار (مانند UNDP، World Bank، Scopus و WIPO) تنظیم شود. مثلاً دستیابی به رتبه‌های برتر در تولید علم در حوزه نانو، پزشکی، دفاعی، و فناوری‌های پیشرفته، یا رشد قابل توجه در شاخص توسعه انسانی طی دهه‌های گذشته، باید با زبانی علمی و قابل فهم برای نوجوانان و خانواده‌ها بازنویسی و آموزش داده شود. این محتوا نباید صرفاً در قالب شعارهای کلی مانند «ما پیشرفت کرده‌ایم» باقی بماند، بلکه باید در قالب نمودارها، جداول تطبیقی، و مصادیق عینی در کتاب‌های درسی مطالعات اجتماعی، تاریخ معاصر، علوم پایه، و در برنامه‌های رسانه‌ای مانند مستندهای واقع‌نگر یا برنامه‌های تعاملی برای جوانان گنجانده شود. در غیر این صورت، شکاف میان تجربه زیسته نوجوانان با ادعاهای رسمی به بدبینی، انفعال، و بی‌اعتمادی منجر خواهد شد.
یکی از مهم‌ترین رویکردهای مفهومی برای تقویت اعتماد به نفس تاریخی در نسل جدید، بهره‌گیری از روش‌های مقایسه تطبیقی انقلاب‌هاست. همان‌طور که نظریه‌پردازانی مانند تدا اسکاچپول (1979)، جان فوران و جف گودوین در تحلیل انقلاب‌ها نشان داده‌اند، میزان موفقیت یا ناکامی یک انقلاب را نمی‌توان بدون مقایسه با سایر تجربه‌های انقلابی جهانی سنجید. در این راستا، آموزش رسمی و رسانه‌های جمهوری اسلامی می‌توانند انقلاب اسلامی ایران را از منظر شاخص‌های کلیدی پیشرفت با انقلاب‌های فرانسه، روسیه، چین، کوبا، و حتی انقلاب‌های متأخر در آمریکای لاتین یا عراق بعد از صدام و یا انقلاب مصر مقایسه کنند. این مقایسه باید بر مبنای معیارهای معتبر مانند ثبات سیاسی پس از انقلاب، توان توسعه پایدار، رشد علمی و فناوری، استقلال از سلطه خارجی، میزان مشارکت سیاسی مردم، و موفقیت در کاهش فقر و بی‌عدالتی اجتماعی انجام گیرد. برای مثال، در حالی‌که بسیاری از انقلاب‌های بزرگ قرن بیستم، نظیر انقلاب روسیه و چین، سال‌ها درگیر خشونت داخلی و سرکوب‌گری‌های حاد شدند و به نظام‌های تمامیت‌خواه بدل گشتند، جمهوری اسلامی ایران با وجود جنگ، تحریم و فشارهای خارجی، توانست سازوکارهای انتخاباتی، نهادهای مشارکتی، و مدل خاصی از مردم‌سالاری دینی را توسعه دهد. همچنین، دستاوردهایی مانند رشد صادرات علمی، فناوری‌های نظامی بومی، پیشرفت در حوزه سلول‌های بنیادی و واکسن‌سازی، و تولید انرژی صلح‌آمیز از شاخص‌هایی است که باید به شیوه مقایسه‌ای در آموزش عمومی و رسانه‌ای تبیین شود تا نوجوانان و جوانان به درکی ملموس‌تر از دستاوردهای خود برسند. استفاده از محتوای مقایسه‌ای نه‌تنها یک ابزار اقناعی قوی است، بلکه به نوجوانان امکان می‌دهد جایگاه واقعی کشور خود را در بستر تاریخ و سیاست جهانی بهتر درک کنند.
ادبیات سیاست‌گذاری تربیتی و فرهنگی ایران، به ویژه در «سند تحول بنیادین آموزش و پرورش» و نیز «نقشه مهندسی فرهنگی کشور»، بر یک اصل کلیدی تأکید دارد: موفقیت هرگونه تحول فرهنگی-تربیتی تنها زمانی ممکن است که پیوندی هم‌افزا میان سه نهاد خانواده، مدرسه و رسانه برقرار شود. نوجوانان امروز در بستر فرهنگی جدیدی پرورش می‌یابند که مملو از داده‌های متناقض، الگوهای هویتی متکثر، و تصاویر رقابتی از نظم جهانی است. در این میان، مدرسه به‌عنوان نهاد رسمیِ اجتماعی‌سازی، باید علاوه بر آموزش دانشی، با استفاده از روش‌های میان‌رشته‌ای و رویکردهای مشارکتی مهارت تحلیل انتقادی، مقایسه تطبیقی و درک عینی از پیشرفت ملی را در دانش‌آموزان تقویت کند. از سوی دیگر، رسانه‌ها با تولید محتواهایی همچون مستندهای تحلیلی، فیلم‌های زندگی‌نامه‌ای از دانشمندان و فرماندهان ایرانی، برنامه‌های گفت‌وگو محور با حضور نخبگان علمی، و روایت‌های داستانی از پیشرفت در قالب انیمیشن یا سریال، می‌توانند تخیل و تعلق عاطفی نوجوان را برانگیزانند. در نهایت، خانواده‌ها باید از طریق آموزش‌های رسانه‌ای، کارگاه‌های تربیت فرهنگی، و بهره‌گیری از محتوای دیجیتال هدفمند، توانمند شوند تا نقش راهبر هویتی نوجوان را ایفا کنند. خانواده اگر نتواند پیام رسمی نظام را به زبان روزمره و تجربه زیسته فرزند خود ترجمه کند، سایر نهادها نیز در اقناع او ناکام خواهند ماند. لذا لازم است سیاست‌گذاران فرهنگی، بسته‌های محتوایی ترکیبی برای خانواده‌ها طراحی کنند تا بتوانند در کنار رسانه و مدرسه، به تثبیت عمیق روایت پیشرفت ملی در نسل جدید کمک کنند.