علیرضا محققی پژوهشگر حوزه پول و بانک در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
حفظ ثبات و کارایی نظام پرداخت در مواقع بحران از حیاتیترین کارویژههای بانک مرکزی و مجموعۀ حاکمیت است؛ چراکه هرگونه اختلال شایان توجه در نظام پرداخت علاوهبر ایجاد نارضایتی سریع و بسیار گسترده، به بیاعتبارشدن پول ملی و ناتوانی حاکمیت در حکمرانی اقتصادی کشور منجر خواهد شد. در ادامه چرایی این اهمیت را بیشتر توضیح خواهیم داد و بحث خواهیم کرد که حفظ «اعتماد» و «اطمینان» عموم مردم به پایداری نظام پرداخت رکن اساسی حفظ نظام پول ملی است. در انتها به راهکارهای اجرایی برای حفظ حاکمیت بر نظام پرداخت و تأمین نیاز عمومی به هنگام شکست دفاع سایبری و آسیب به شبکۀ بانکی میپردازیم.
نظام پرداخت چیست و چرا مهم است؟
بهطورکلی نظام بانکی دو وظیفۀ اصلی دارد:
- تأمین مالی اقتصاد: دریافت و تجمیع سپردۀ مازاد اشخاص و تأمین مالی خانوار و بنگاههای متقاضی در قالب انواع تسهیلات و اعتبار.
- نظام پرداخت: بهمعنای پشتیبانی تبادلات مالی مانند خدمات کارتبهکارت و پرداخت از طریق دستگاه کارتخوان. فوریترین کارویژۀ بانک مرکزی در بحرانها «حفظ نظام پرداخت» است و تمرکز ما در این یادداشت تأملی در اهمیت حفظ نظام پرداخت نظام بانکی و راهکارهایی برای کاهش آسیبهای ناشی از اختال در این نظام خواهد بود.
توضیح آنکه پول برای اقتصاد مانند خون برای موجود زنده است و نظام پرداخت بهمانند رگهایی است که وظیفۀ انتقال این خون را برعهده دارد. تصور کنید برای خرید مایحتاج روزانه کارتبانکی خود را در دستگاه کارتخوان بکشید؛ اما پول از حساب شما بهحساب فروشنده منتقل نشود. چک بانکی را به بانک ببرید؛ اما با وجود منابع، امکان پرداخت وجه چک وجود نداشته باشد یا امکان پرداخت حقوق و حمایت مادی از کارمندان و نیروهای مسلح ممکن نباشد. این اتفاق در مقیاس ملی علاوهبر ایجاد نارضایتی، با قفلکردن مبادلات مالی بر اقتصاد و رفاه عمومی آسیب شدید وارد میکند و حتی در موارد شدیدتر زمینۀ سقوط روایی[1] پول ملی را فراهم میآورد که مقدمه سقوط اعتبار حکومت مستقر در اداره کشور است. به همین سبب حفظ ثبات نظام پرداخت یکی از شئون حاکمیتی و از دلایل اصلی شکلگیری نهاد بانک مرکزی است.
همزمان با آغاز جنگ تحمیلی رژیم موقت صهیونی علیه ملت ایران، حملات وسیع سایبری به شبکۀ بانکی انجام شد که با وجود عملکرد موفق و حرفهای متخصصین نظام بانکی و دفع عمدۀ این حملات، در عملکرد دو بانک سپه و پاسارگاد اختلال ایجاد شد. با وجود دشواریهای ایجادشده در خدماترسانی این دو بانک بهسرعت مشکلات خدمات کارتی این دو بانک تا حد زیادی رفع شد و اقداماتی نظیر انتقال بخشی از موجودی حساب به سایر حسابهای فرد و پرداخت حقوق به سایر حسابها انجام شد؛ اما همچنان برخی خدمات این دو بانک تا مدتها با اختلال مواجه بود. در نبرد دوم با جبهه مشترک آمریکایی-صهیونیستی هرچند با قطع اینترنت و اقدامات پدافندی در حوزه سایبری در مقابل حملات مقاومت شد اما اهمیت اختلال در نظام پرداخت برای دشمن قابل چشم پوشی نبود و نهایتا با حمله موشکی به ساختمان انفورماتیک بانک سپه و حملات مشابه به بانک ملی، این دو بانک بزرگ را (که بانکهای اصلی عامل در پرداخت حقوق نیروهای مسلح و کارمندان دولت هستند) را دچار توقف در ارائه خدمات پرداخت نمود.
هرچند میتوان از عملکرد بانک مرکزی و مجموعۀ متخصصین شبکۀ بانکی بهعنوان موفقیت نسبی پدافندی و شکست حملات پیچیده سایبری اولیه دشمن یادکرد، این اتفاق تلنگری است برای آمادگی بیشتر و تمهیدات دفاعی چندلایه برای مصونیت در برابر حملات شدیدتر. وزارت جنگ رژیم صهیونیستی فقط یک روز پس از آتشبس جنگ 12 روزه و به درخواست موساد بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران را نهادی تروریستی خواند که میتوان آن را نشانهای برای تهدیدات بسیار جدیتر در آینده علیه این نهاد دانست.
اختلال در دو بانک به ترسِ ازبینرفتن سپردهها در میان بخشی از سپردهگذاران منجر شد. درصورتی که این ترس به عموم مردم سرایت میکرد، مسئلۀ هجوم بانکی[2] رخ میداد؛ یعنی بخش درخور توجهی از آنها سپردههای خود را در قالب پول نقد خارج میکردند. با توجه به آنکه بانک در اقتصاد جدید بر مبنای اعتماد سرپاست و در صورت هجوم تعداد زیادی از سپردهگذاران خود، از ایفای تعهدات خود ناتوان خواهد بود، همهگیری این هجوم[3] به بیثباتی شدید نظام مالی منجر خواهد شد. اتفاقی که آسیبهای آن به مراتب بیش از بمباران دهها کارخانه و ساختمان در روز خواهد بود.
قسمت مهم دفاع از اینگونه حملات، تهدید و اجرای تهدید متقابل است، هدف قراردادن سیتی بانک در امارات در همین چارچوب است.
در حوزه وظایف نظام بانکی قدم اول پدافندی در تهاجم سایبری همان دفاع سایبری خواهد بود، گذشته از فعالیتهای نرمافزاری و سخت افزاری در جهت حفظ شبکه و دادهها باید برای وضعیت شکست این دفاع و آسیب شدیدتر شبکه، تمهیدات جایگزین و فوری درنظر داشت. برخی ابداعات در ایجاد ساختارهای پیشگیرانه و جایگزین برای نظام پرداخت از این منظر ضروری بهنظر میرسد. در بخش دوم این یادداشت در سه گام، پیشنهادات عملیاتی مقابله با این نوع حملات ارائه خواهد شد. این سه گام شامل؛ 1. جلوگیری از هراس بانکی 2. پاسخ به نیازهای فوری مشتریان 3. اقداماتی برای حفظ بانکآسیب دیده خواهد بود.
[1]. validity
[2]. Bank Run
[3]. Bank Panic
