سید رضا حسینی در یادداشتی برای اندیشکده رهیافت نوشت:
جنگها در تاریخ روابط بینالملل همواره بیش از آنکه صرفاً رویدادهایی نظامی باشند، نقطههای عطفی در تحولات سیاسی، امنیتی و اقتصادی جهان محسوب میشوند. بسیاری از نظمهای منطقهای و حتی جهانی، پس از جنگها شکل گرفته یا دگرگون شدهاند. آنچه در میدان نبرد رخ میدهد تنها بخشی از ماجراست؛ بخش مهمتر در دوره پساجنگ رقم میخورد، زمانی که کشورها ناچار میشوند جایگاه خود را در معادلات قدرت بازتعریف کنند، سیاستها و راهبردهای گذشته را مورد بازنگری قرار دهند و برای شرایط جدید تصمیمگیری کنند.
دوره پساجنگ در واقع مرحلهای است که در آن پیامدهای واقعی یک بحران یا درگیری آشکار میشود. این دوره میتواند برای برخی کشورها آغاز دورهای از افول و انزوا باشد و برای برخی دیگر فرصتی برای تثبیت یا ارتقای جایگاه در نظام منطقهای و بینالمللی. نحوه مدیریت این مرحله، میزان انعطافپذیری سیاستگذاری و توانایی سازگار کردن راهبردهای ملی با واقعیتهای جدید، عواملی هستند که تعیین میکنند یک کشور از این گذار تاریخی چگونه عبور خواهد کرد.
در چنین چارچوبی، ایران نیز در صورت ورود به یک مرحله پساجنگ، با واقعیتی تازه در محیط منطقهای و جهانی روبهرو خواهد شد. ایران کشوری است که به دلیل ویژگیهای ژئوپلیتیکی، ظرفیتهای اقتصادی، موقعیت جغرافیایی و نقش تاریخی در منطقه غرب آسیا، همواره یکی از بازیگران مهم معادلات منطقهای بوده است. هرگونه تحول بزرگ امنیتی یا نظامی در منطقه، ناگزیر جایگاه ایران را نیز تحت تأثیر قرار میدهد و نگاه بازیگران دیگر به این کشور را دستخوش تغییر میکند.
یکی از نخستین پیامدهای جنگها، تغییر در ادراک بازیگران مختلف از قدرت و ظرفیت کشورهاست. در دورههای بحران، توانمندیهای واقعی کشورها بیش از هر زمان دیگری آشکار میشود: توان نظامی، ظرفیتهای لجستیکی، تابآوری اقتصادی، انسجام اجتماعی و کارآمدی نهادهای حکمرانی. مجموعه این عوامل تصویری جدید از قدرت یک کشور در ذهن سایر بازیگران ایجاد میکند. در نتیجه، بسیاری از کشورها پس از پایان یک جنگ، محاسبات راهبردی خود را بر اساس این تصویر تازه بازتنظیم میکنند. در مورد ایران نیز چنین روندی قابل تصور است. تجربه یک جنگ میتواند نشان دهد که ایران تا چه اندازه از ظرفیتهای دفاعی، امنیتی و راهبردی برخوردار است و تا چه حد میتواند در شرایط فشار و بحران تابآوری نشان دهد. همین امر ممکن است موجب شود که برخی بازیگران منطقهای و جهانی نگاه خود به ایران را تغییر دهند و آن را به عنوان بازیگری مهمتر و تأثیرگذارتر در معادلات منطقهای در نظر بگیرند.
در سطح منطقهای، ایران یکی از معدود کشورهایی است که از ترکیبی از عناصر قدرت برخوردار است. جمعیت بزرگ، منابع طبیعی قابل توجه، موقعیت ژئوپلیتیکی ممتاز، دسترسی به آبهای آزاد، سابقه تاریخی دولتسازی و شبکههای گسترده تعاملات منطقهای، همگی عواملی هستند که وزن راهبردی ایران را در غرب آسیا افزایش میدهند. در دوره پساجنگ، این عناصر میتوانند بیش از پیش مورد توجه قرار گیرند و ایران را به یکی از محورهای اصلی تحولات منطقه تبدیل کنند. با این حال، افزایش وزن ژئوپلیتیکی یک کشور لزوماً به معنای افزایش نفوذ پایدار آن نیست. نفوذ پایدار زمانی شکل میگیرد که یک کشور بتواند از قدرت سخت خود در کنار ابزارهای نرم و اقتصادی استفاده کند و تصویری از یک بازیگر مسئول، باثبات و قابل پیشبینی ارائه دهد. به همین دلیل، یکی از مهمترین چالشهای ایران در دوره پساجنگ میتواند تبدیل ظرفیتهای راهبردی به نفوذ پایدار و سازنده در منطقه باشد.
در چنین شرایطی، دیپلماسی منطقهای اهمیت ویژهای پیدا میکند. منطقه غرب آسیا طی دهههای گذشته یکی از بیثباتترین مناطق جهان بوده است. رقابتهای ژئوپلیتیکی، اختلافات ایدئولوژیک، مداخلات قدرتهای فرامنطقهای و منازعات داخلی در برخی کشورها موجب شده است که ساختار امنیتی منطقه شکننده و ناپایدار باشد. با این حال، در سالهای اخیر نشانههایی از تمایل برخی بازیگران منطقه به کاهش تنشها و حرکت به سمت گفتوگو و همکاری مشاهده شده است. در چنین فضایی، ایران میتواند نقش مهمی در شکلگیری ترتیبات امنیتی و همکاریهای منطقهای ایفا کند. تجربه بسیاری از مناطق جهان نشان میدهد که امنیت پایدار معمولاً از طریق سازوکارهای همکاری منطقهای و ایجاد منافع مشترک اقتصادی به دست میآید. گسترش همکاری در حوزههایی مانند انرژی، ترانزیت، تجارت، محیط زیست و مدیریت منابع میتواند به تدریج زمینههای اعتمادسازی میان کشورهای منطقه را تقویت کند.
ایران از نظر جغرافیایی در نقطه اتصال چندین حوزه مهم منطقهای قرار دارد: خلیج فارس، آسیای مرکزی، قفقاز، آناتولی و شبهقاره هند. این موقعیت میتواند ایران را به یکی از گرههای اصلی اتصال منطقهای تبدیل کند. توسعه کریدورهای ترانزیتی، مسیرهای حملونقل بینالمللی و شبکههای انرژی میتواند نقشی کلیدی در افزایش اهمیت ژئوپلیتیکی و اقتصادی ایران ایفا کند. در سطح جهانی نیز تحولات مهمی در حال رخ دادن است. بسیاری از تحلیلگران معتقدند که نظام بینالملل در حال گذار از یک نظم نسبتاً تکقطبی به ساختاری پیچیدهتر و چندقطبیتر است. قدرتهای نوظهور در حال افزایش نقش خود هستند و رقابت میان قدرتهای بزرگ در حوزههای اقتصادی، فناوری و امنیتی شدت گرفته است. در چنین شرایطی، کشورهای دارای ظرفیتهای ژئوپلیتیکی قابل توجه میتوانند نقش فعالتری در معادلات جهانی ایفا کنند.
ایران از نظر جغرافیایی در یکی از مهمترین مناطق جهان قرار گرفته است؛ منطقهای که بخش قابل توجهی از منابع انرژی جهان را در اختیار دارد و در عین حال در مسیر بسیاری از خطوط ارتباطی و تجاری میان شرق و غرب قرار دارد. اگر این ظرفیتها به شکل مؤثری مدیریت شوند، ایران میتواند به یکی از بازیگران مهم در شبکههای اقتصادی و ترانزیتی جهانی تبدیل شود. با این حال، تحقق چنین چشماندازی نیازمند بازنگری در برخی راهبردهای ملی است. نخستین حوزهای که در این زمینه اهمیت دارد، سیاست خارجی است. سیاست خارجی ایران در دوره پساجنگ باید بتواند با در نظر گرفتن شرایط جدید منطقهای و جهانی، ترکیبی از اصول ثابت و ابزارهای منعطف را به کار گیرد. حفظ استقلال و منافع ملی، در کنار گسترش تعاملات اقتصادی و سیاسی با کشورهای مختلف، میتواند چارچوبی متوازن برای سیاست خارجی فراهم کند.
یکی از محورهای مهم در این زمینه، تقویت روابط با همسایگان است. ایران با پانزده کشور همسایه مرز زمینی یا دریایی دارد و این همسایگی گسترده میتواند فرصتهای اقتصادی و سیاسی قابل توجهی ایجاد کند. افزایش حجم تجارت منطقهای، توسعه زیرساختهای حملونقل مشترک، تسهیل مبادلات اقتصادی و گسترش همکاریهای فرهنگی میتواند به تدریج سطح وابستگی متقابل میان ایران و همسایگان را افزایش دهد.
محور دوم، توجه جدی به اقتصاد ملی است. در جهان امروز، قدرت اقتصادی یکی از مهمترین مؤلفههای قدرت ملی محسوب میشود. کشورهایی که از اقتصاد پویا و رقابتپذیر برخوردارند، معمولاً در عرصه سیاسی و امنیتی نیز از نفوذ بیشتری برخوردارند. بنابراین تقویت بنیانهای اقتصادی کشور باید یکی از اولویتهای اصلی در دوره پساجنگ باشد. ایران از ظرفیتهای اقتصادی متعددی برخوردار است: منابع عظیم نفت و گاز، موقعیت ممتاز ترانزیتی، نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده و بازار داخلی بزرگ. اما استفاده مؤثر از این ظرفیتها مستلزم اصلاحات اقتصادی، بهبود فضای کسبوکار، توسعه زیرساختها و افزایش بهرهوری است. بدون اقتصاد قدرتمند، تبدیل جایگاه ژئوپلیتیکی به قدرت واقعی در عرصه بینالمللی دشوار خواهد بود.
محور سوم، توجه به سرمایه اجتماعی و انسجام داخلی است. قدرت ملی تنها از طریق ابزارهای سخت شکل نمیگیرد؛ بلکه میزان اعتماد میان دولت و جامعه، کارآمدی نهادها و سطح مشارکت اجتماعی نیز نقش مهمی در قدرت یک کشور دارند. کشورهایی که از سرمایه اجتماعی بالا برخوردارند، معمولاً در مواجهه با بحرانها انعطافپذیرتر و مقاومتر هستند. در بسیاری از کشورها، دورههای پساجنگ به فرصتی برای اصلاحات داخلی و بهبود نظام حکمرانی تبدیل شده است. افزایش شفافیت، تقویت پاسخگویی نهادها، ارتقای کارآمدی مدیریتی و توجه به مطالبات اجتماعی میتواند به تقویت همبستگی ملی کمک کند و ظرفیت کشور را برای ایفای نقش فعالتر در عرصه بینالمللی افزایش دهد.
در نهایت باید توجه داشت که دورههای پساجنگ از حساسترین مقاطع تاریخی برای هر کشور هستند. تصمیمهایی که در این دوره اتخاذ میشوند، میتوانند برای سالها مسیر توسعه و جایگاه بینالمللی یک کشور را تعیین کنند. اگر این دوره با نگاه راهبردی، واقعبینانه و آیندهنگر مدیریت شود، میتواند به فرصتی برای تقویت قدرت ملی و ارتقای جایگاه بینالمللی کشور تبدیل شود. ایران نیز با توجه به ظرفیتهای تاریخی، جغرافیایی و انسانی خود میتواند از چنین فرصتی بهرهبرداری کند. شرط تحقق این امر آن است که سیاستها و راهبردهای ملی به گونهای بازنگری شوند که با تحولات محیط منطقهای و جهانی همخوانی داشته باشند. این بازنگری به معنای تغییر اصول بنیادین نیست، بلکه به معنای تطبیق ابزارها و رویکردها با شرایط متحول جهان است.
کشورهایی در تاریخ موفقتر بودهاند که توانستهاند از تجربه بحرانها برای بازاندیشی در مسیر آینده خود استفاده کنند. برای ایران نیز دوره پساجنگ میتواند نقطهای برای چنین بازاندیشی باشد؛ نقطهای که در آن کشور با اتکا به ظرفیتهای خود، جایگاه منطقهای و جهانی خویش را به شکلی پایدارتر و مؤثرتر تعریف کند و مسیر تازهای برای توسعه و ثبات در دهههای آینده بگشاید.
